Kthimi në xhamitë tona!

Kthimi në xhamitë tona!

 

Nesër, më datë 28.05.2020, po i kthehemi xhamive. Elhamdulilah!

Vërtet, po gëzohemi, sepse na kanë munguar!

 

E, nxënësit e Mektebit të KBI-Prizren, këtë gëzim, e kanë manifestuar pak më ndryshe.

Ata, nëpërmjet poemës, e krahasojnë rastin kur meleku Xhibril u vonua për disa muaj te Pejgamberi a.s..

 

Gjatë kësaj kohe, I Dashuri i Allahut (s.a.v.s.) shumë ishte mërzitur dhe e kishte ndjerë vetminë si asnjëherë tjetër.

Nuk i shihte as ëndërrat e bukura pejgamberike, që i shihte më parë!

Shpirti i digjej flakë nga mallëngjimi, për ta pa melekun, po qoftë edhe njëherë!

Për më shumë, brengosej tej mase nga fjalët e armiqve, që i thonin se ‘të ka braktisur Zoti’.

 

Por, në takimin e radhës, kryemeleku, ia dha sihariqin e hapjes së komunikimit në mes tokës e qiellit, e që Pejgamberi (a.s.) e priste me padurim. Me këtë rast, Allahu ia zbriti ajetet:

 

1) Ved-duha – ‘Pasha paraditën!’ Kjo kohë, pra paraditja, simbolizon shpresën, gëzimin, harenë dhe jetën e njeriut. Është ai momenti kur dielli shkëlqen ëmbël;

2) Vel-lejli idha sexha – ‘Pasha natën që mbulon me errësirë çdo gjë’. E, kjo kohë, pra nata mbase simbolizon pikëllimin, që e kishte Pejgamberi a.s.. Në analogji me këtë, për ata që kanë ndonjë hall apo brengë, nata është periudha më e vështirë, e që konvergjon me vështirësitë tona, në këtë fazë pandemike;

3) Ma ved-deake Rab-buke ve ma kala – ‘Zoti yt, as nuk të ka braktisur, e as nuk të ka përbuzur (harruar)! Ky ajet, paraqet kulmin e gëzimit për Pejgamberin a.s., ashtu, sikurse që nxënësit dhe xhemati, që janë gëzuar për kthimin e tyre në xhami, pas një periudhe të vështirë emocionale.

 

Urime, kthimi në xhamitë tona! Falënderimi i takon Allahut Fuqiplotë!

 

Orhan Bislimaj

Prizren, 27.05.2020

Vota, përzgjedhja dhe ndëshkimi…! (3)

Dr. Orhan Bislimaj

Vota, përzgjedhja dhe ndëshkimi…! (3)

1) Qytetarët duhet të votojnë ndershëm dhe vetëm ndershëm, sepse kështu votojnë për të gjithë. Skena jonë politike, ka shumë nevojë për idealistë e profesionistë, që në angazhimin e tyre public e institucional, mbrojnë subjektivitetin tonë si popull. Po ashtu, që respektojnë diversitetin fetar dhe etnik, duke promovuar bashkëjetesën e multikulturalizmin. Fatmirësisht, në shoqërinë tonë, kemi njerzë të tillë dhe janë pjesë e listave të kandidatëve. Sikundër kësaj, në të njëjtat lista, me gjithë respektin, ka edhe të atillë, që nuk i posedojnë disa tipare apo cilësi adekuate. Ata mund të jenë të njerëzishëm, por, përfaqësimi public, e ka gjuhën e vet. 

2) Një pjesë e qytetarëve votues, nuk e kanë të vështirë për t’i identifikuar kandidatët meritorë, për votim. Por, një pjesë e madhe, këtë e kanë problem. Në këto raste, votuesi duhet të marrë edhe opinionin e njerëzve të besueshëm, të komunitetit vet, sepse, ata mbase mund të kenë informacione më të sakta rreth partive, programeve e kandidatëve. Sa më shumë informacione aq më mirë.

3) Për të qenë një kandidat i mirë, mendoj se duhet t’i posedojë së paku disa cilësi bazike:

a) Fetar / besimtar në Zotin. Njeriu që beson në Zot, i përmban në nivel të mjaftueshëm premisat konkurruese, sepse njerëzit jo besimtar, nuk i do as Zoti;

b) Prejardhja e mirë familjare. Familjet e mira, kanë qenë akademi, që kanë nxjerrur fëmijë me karakter të fuqishëm, që i kanë shërbyer shoqërisë me devotshmëri;

c) Përgatitja shkollore. Kjo e ka rëndësinë e madhe, sepse është çelës për t’i kuptuar proceset zhvillimore. Sa më e madhe dija, aq më të mëdha mundësitë kontribuese;

d) Suksesi në veprimtarinë profesionale. Suksesi, nuk arrihet ndryshe, veçse me punë. Përveç konsistencës e përkushtimit në punë, në të kaluarën, kjo jep një siguri se mund të jetë i tillë edhe në të ardhmen; dhe

e) Aftësia shëndetësore. Shëndeti, është i domosdoshëm, pasiqë detyrat publike kërkojnë angazhim e lodhje.

Këto tipare, që të gjitha kanë rëndësi në plotësimin dhe kompletimin e një kandidati. Natyrisht, duhet marrë parasysh edhe disa të tjera, pra suplementare, siç janë drejtësia, guximi, atdhedashuria, bëmirësia dhe veti të tjera të mira. Pejgamberi a.s., kur i kishte treguar vetitë në përzgjedhjen e bashkëshortes, fetarinë e ka favorizuar kundrejt vetive të tjera. Edhe në këtë rast, mendoj, se fetaria është një kurorë e mirë, për ta mbrojtur njeriun nga të ligat private e publike. Hiq-hiq, njeriu fetar / besimtar i ruhet haramit e veprave turpëruese, për dallim prej shumëkujt, që nuk e ka fare gajle.

4) E, kandidatët që nuk janë opsioni më i mirë, janë ata, të cilët, përveçse nuk janë intelektualë, në anën tjetër, nuk janë familjarë të mirë, bëjnë jetë të shthurur, kanë sjellje të këqia, nuk janë të dëshmuar për të mirë, përkundrazi njihen si profiterë e keqpërdorues, janë të pasinqertë, etj. Po ashtu, nuk janë opsion i mirë edhe ata kandidatë, që me deklaratat e tyre publike mbjellin urrejtje fetare dhe etnike, apo që dalin kundër të drejtave fetare, që janë të garantuara me Kartën Univerzale të OKB-së, mbi liritë dhe të drejtat njerëzore. Populli i njeh mirë ata! Ardhja e tyre në skenën publike vendimmarrëse, nuk reflekton unitet dhe qetësi, së paku te komunitetet e caktuara, të indinjuara nga qëndrimet e tyre. Për këtë arsye, sjellja publike, nuk është e lidhur me shijën personale, por me karakteristikat heterogjene të shoqërisë.

A është Covid-19 një ndëshkim prej Zotit?

Dr. Orhan Bislimaj

A është Covid-19 një ndëshkim prej Zotit?

 

1. Hyrje

Kur’ani i Madhërishëm, në pjesën dërrmuese të tij flet për çështjet e rëndësishme, me të cilat preokupohet mendja njerëzore. Nëpërmjet udhëzimeve të tij, njeriu sendërton koncepte të drejta për Krijuesin, për dynjanë dhe Ahiretin. Kur’ani, flet apo sjell shembuj edhe për përkrahjen që Allahu ua ka dhënë njerëzve të sinqertë. Por, në anën tjetër, sado si përjashtim, Kur’ani sjell informacione edhe për ndëshkimet e Zotit që u ka dërguar popujve, për shkak të bëmave të tyre.

 

2. Ligjshmëria e ndëshkimit në këtë botë

Ndëshkimi i Allahut, por edhe shpërblimi i Tij, nuk kufizohet vetëm në botën tjetër, pra me Xhennetin dhe Xhehennemin, siç mund të presupozojnë shumë njerzë. Përkundrazi, ai ndodh edhe në këtë botë, në mënyrë të vazhdueshme, njësoj sikurse edhe shpërblimi i Tij.

Në Kur’an dhe në hadithe, gjejmë argumente të qarta që vërtetojnë se Allahu i ka ndëshkuar popujt e kaluar (para Muhamedit a.s.), në këtë botë, me lloj-lloj ndëshkime, për shkak të arrogancës e përgënjeshtrimit të shpalljes (shih: El-A’raf, 3-4; El-Ankebut, 40). Prej atyre ndëshkimeve që përmenden janë edhe këto: përmbyetjet (el-garku); erë e fuqishme (er-rrihu); krismë e fuqishme prej qiellit (es-sajhatu); furtunë me guralecë (hasiben); fundosje në tokë (el-hasf); ndërrim i pamjes (el-mes’h); uri e skamje e madhe; shpeshtim i vrasjeve e luftërave; sëmundjet, sprovat, epidemitë, etj.[1]

Përveç ndëshkimeve në të kaluarën, Allahu i Lartësuar konfirmon dhe precizon se ndëshkimi ka për të ndodhur edhe në të ardhmen, në mënyrë të vazhdueshme deri në ditën e kijametit:

وَإِنْ مِنْ قَرْيَةٍ إِلَّا نَحْنُ مُهْلِكُوهَا قَبْلَ يَوْمِ الْقِيَامَةِ أَوْ مُعَذِّبُوهَا عَذَابًا شَدِيدًا كَانَ ذَلِكَ فِي الْكِتَابِ مَسْطُورًا

“Nuk ka asnjë nga fshatrat (nga vendbanimet e kundërshtarëve) e që Ne nuk do ta shkatërrojmë ose ndëshkojmë atë me një dënim të ashpër para ditës së Kijametit. Kjo është e theksuar në Libër (Levhi Mahfudh).” (El-Isra, 58).

Bile, këtë gjë i Lartësuari e ka cilësuar si diçka kategorike e të padiskutueshme, me vetë faktin që ka thënë: “...Kjo është e theksuar në Libër (Levhi Mahfudh)”. Bëhet fjalë për librin e Allahut, në të cilin është evidentuar çdo gjë që ndodhë në gjithësi. Imam Rraziu thotë se ky është vendim i prerë i Allahut ( أن هذا الحكم حكم مجزوم به واقع). [2]

 

3. Aspektet e ndëshkimit

Zoti i Madh, në ajetin që e cituam më lartë (shih:El-Isra, 58), ndëshkimin në kët botë e ka kategorizuar në dy aspekte:

a) Ndëshkimi me zhdukje të tërësishme (الإهلاك), siç ka ndodhur me popullin e Nuhit a.s., pastaj popullin Ad, Themud, etj; dhe

b) Ndëshkimi me dënim të ashpër (العذاب الشديد), i cili i goditë shoqëritë e popujt, duke i tronditur rëndë, siç janë sëmundje epidemike vdekjeprurëse, murtajat, përmbytjet, katastrofat me fundosje në tokë, ndërrimi i pamjes (mes’h), porse ky lloj i ndëshkimit nuk çon në zhdukjen e tërësishme të një populli.[3] Në kuadër të këtij ndëshkimi sistemohen edhe të gjitha ndëshkimet e tjera, çfarëdo qofshin ato, shpirtërore apo fizike, individuale a kolektive. Një lloj tjetër i ndëshkimit që e përmend Kur’ani, pra paksa më specifik është edhe i ashtuquajturi ‘el-istidraxh’ – ndëshkim përmes mirësive fatkeqe të dynjasë.[4]  

Por ç’e do që, sipas dijetarëve islamë, Allahu e ka pezulluar ndëshkimin me zhdukje të tërësishme të një populli, ndërsa e ka lënë në fuqi vetëm të dytin, ‘dënimin e ashpër’. Kjo është mëshirë e Allahut, për hirë të pejgamberisë së Muhamedit a.s. Për shembull, te popujt e mëparshëm, Allahu i ka ndëshkuar përgënjeshtruesit, menjëherë, pra duke qenë i gjallë pejgamberi i tyre, ndërsa tek ymeti i fundit i Muhamedit a.s., Allahu e ka shtyrë ndëshkimin ndaj përgënjeshtruesve deri pas vdekjes së Muhamedit a.s. ose deri në kijamet.[5]  Prandaj, edhe nuk ka ndodhur zhdukje e tërësishme e ndonjë populli gjatë kohës së Pejgamberit a.s., e as pas vdekjes së tij.

Këtë e konfirmon edhe Ibën Abbasi, r.a., teksa e komenton ajetin: “E Ne të dërguam ty (Muhamed) vetëm si mëshirë për të gjitha krijesat.” (El-Enbija, 107): “Muhamedi a.s. është mëshirë për të gjithë njerëzit, kush i besoi atij, ai është udhëzuar, e kush nuk i besoi, mbase është kursyer (për hirë të pejgamberisë së tij) prej dënimit me zhdukje të tërësishme të një populli, nëpërmjet fundosjes në tokë dhe përmbytjeve, sikurse janë goditur ymetet e kaluara”( كان محمد صلى الله عليه وسلم رحمة لجميع الناس فمن آمن به وصدّق به سعد، ومن لم يؤمن به سلِم مما لحق الأمم من الخسف والغرق).[6]

Në fakt, kursimi nga zhdukja e tërësishme, ka qenë dëshirë e Pejgamberit a.s., apo më mirë të themi logjikë e pejgamberisë së tij. Ai, vetë tha se është dërguar mëshirë e jo mallkues. Po ashtu, kur Allahu ia dha mundësinë nëpërmjet melekut për ta shkatërruar popullin arrogantë të Taifit (vend në afërsi të Mekkës), Pejgamberi a.s. nuk e pranoi, gjithnjë me bindjen se do të dalin njerzë të mirë e besimtarë prej atij vendi dhe kështu ka ndodhur.

Në këtë kuptim, ekzistojnë disa hadithe, ku Pejgamberi a.s. ka kërkuar prej Allahut, që mos t’ia ndëshkojë ymmetin e tij në tërësi:

فَقَالَ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ سَأَلْتُ رَبِّي ثَلَاثًا فَأَعْطَانِي ثِنْتَيْنِ وَمَنَعَنِي وَاحِدَةً سَأَلْتُ رَبِّي أَنْ لَا يُهْلِكَ أُمَّتِي بِالسَّنَةِ فَأَعْطَانِيهَا وَسَأَلْتُهُ أَنْ لَا يُهْلِكَ أُمَّتِي بِالْغَرَقِ فَأَعْطَانِيهَا وَسَأَلْتُهُ أَنْ لَا يَجْعَلَ بَأْسَهُمْ بَيْنَهُمْ فَمَنَعَنِيهَا

I kërkova Zotit tim tri gjëra, dy m’i plotësoi, kurse një ma ndaloi. I kërkova që mos ta shkatërrojë ymetin tim në tërësi përmes skamjes ekstreme (thatësisë[7]), e Ai ma pranoi. I kërkova që mos ta shkatërrojë ymetin tim në tërësi me përmbytje, edhe këtë ma pranoi. I kërkova Zotit që ta kursejë ymetin tim prej të këqiave të njëri-tjetrit, e këtë ma ndaloi.” (Transmeton Muslimi)

Kështu që, nuk përjashtohet kriza e bereqetit apo përmbytjeve në ndonjë vend prej vendeve islame, por jo në gjithë botën islame. Dijetarët thonë se këto janë prej mrekullive që i janë dhënë Muhamedit a.s.[8]

 

4. Sëmundjet dhe epidemitë si mjet ndëshkimor

Pasi e kuptuam se ndëshkimi i Allahut ndaj njerëzve e shoqërive është legjitim në këtë botë, në vazhdim le të shohim ndëshkimin nëpërmjet sëmundjes si mjet. Natyrisht, që në fillim duhet ta themi me zë të lartë se çdo sëmundje nuk duhet ta trajtojmë si ndëshkim. Përkundrazi, Pejgamberi a.s. kur ka vizituar të sëmurit ka lënë të kuptohet se ajo mund të jetë pastrim tek Allahu, prej mëkateve të vogla.

Një sëmundje e njëjtë, potencialisht mund të jetë për dikë sprovë e për dikë mund të jetë ndëshkim. Këtë e di vetëm Allahu. Edhe në praktikën njerëzore një akt i njëjtë mund të ketë synime të ndryshme. Për shembull, nëse dikush i bie shuplakë jetimit me qëllim të edukimit ka shpërblim tek Allahu, e nëse i bie me qëllim të nënçmimit ka ndëshkim, ndërkohë që bëhet fjalë për të njëjtën shuplakë.

Porse, është e rëndësishme ta theksojmë faktin se Allahu e ka përdorur sëmundjen si mjet ndëshkimor për popujt e mëhershmë, njësoj siç i ka përdorur llojet e tjera të ndëshkimeve që i përmendëm më lartë. Kjo, ka ndodhur ndaj individëve, po dhe ndaj shoqërive. Për më shumë, Pejgamberi a.s., në hadithin e saktë të mëposhtëm, ka thënë se do të shfaqen epidemi në të ardhmen, si pasojë e të këqijave të tyre.

لم تظهَرِ الفاحشةُ في قومٍ قطُّ حتَّى يُعْلِنوا بها، إلَّا فشا فيهم الطَّاعونُ والأوجاعُ الَّتي لم تكُنْ مضَتْ في أسلافِهم الَّذين مَضَوا قبلَهم

Nëse në një popull shpërfaqet imoraliteti (në variantët e tij) publikisht, atëherë në mesin e tyre do të përhapet murtaja dhe sëmundjet që nuk kanë qenë te popujt para tyre.”[9]

 

5. Ndëshkimi nëpërmjet sëmundjeve trupore

Në Kur’an dhe hadith gjejmë se Allahu e ka përdorur sëmundjen trupore për ndëshkim kolektiv. Kjo ka ndodhur, pikërisht me epideminë e murtajës që e pati përfshirë Faraonin dhe popullin e tij Beni Israilë. Ngjarjen e përmend Kur’ani në suren El-A’raf, 134.

Sipas komentatorëve të Kur’anit, Beni Israilët u goditën shumë rëndë, sa që nuk mund t’i varrosnin të vdekurit për shkak të numrit të madh. Numri i vdekjeve shkonte prej 20 mijë deri në 70 mijë njerëz brenda ditës.[10] I gjetur përballë kësaj katastrofe njerëzore, Faraoni u detyrua t’i kërkojë ndihmë armikut të vet, Musait a.s., në mënyrë që ky i fundit ta lutë Zotin për largimin e këtij ndëshkimi. Allahu ia hoqi këtë dënim, por u hakmorr ndaj tyre, duke i fundosur në det, sepse nuk e mbajtën fjalën për besim, pas largimit të dënimit.[11]

Me një rast, Pejgamberi a.s. kur u pyet për murtajën, tha:

عَنْ عَامِرِ بْنِ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، أَنَّهُ سَمِعَهُ يَسْأَلُ أُسَامَةَ بْنَ زَيْدٍ : مَاذَا سَمِعْتَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي الطَّاعُونِ ؟ فَقَالَ أُسَامَةُ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : الطَّاعُونُ رِجْزٌ أَوْ عَذَابٌ أُرْسِلَ عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ أَوْ عَلَى مَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ ، فَإِذَا سَمِعْتُمْ بِهِ بِأَرْضٍ ، فَلَا تَقْدَمُوا عَلَيْهِ ، وَإِذَا وَقَعَ بِأَرْضٍ وَأَنْتُمْ بِهَا ، فَلَا تَخْرُجُوا فِرَارًا مِنْهُ

Murtaja është një ndëshkim apo dënim që i është dërguar Beni Israilëve ose popujve të tjerë para tyre. Nëse dëgjoni se në një vend ka rënë murtaja, mos hyni aty, e nëse ka ra aty ku jeni, atëherë mos ikni prej aty.[12]

 

6. Ndëshkimi nëpërmjet problemeve psiqike

Krijuesi i gjithësisë i ka ndëshkuar njerëzit edhe nëpërmjet çrregullimeve psiqike, siç pati ndodhur me personin e quajtur Samirij. Gjatë kohës sa Musai a.s. ishte në kodrën Turi Sina, duke e pranuar shpalljen prej Allahut, personi në fjalë e kishte ndërtuar një idhull në formë viçi me trup që pëlliste. Kur u kthye Musai a.s. dhe e gjeti popullin që i bënin adhurim viçit, e jo Zotit, u revoltua jashtëzakonisht shumë. Menjëherë e thirri vëllaun e tij, Harunin a.s. dhe e çortoi ashpër se përse nuk e kishte penguar këtë gjendje.

Pastaj e thirri edhe Samirijun, të cilin e urdhëroi që ta lëshojë vendin menjëherë, duke e sinjalizuar për ndëshkimin që e pret:

قَالَ فَاذْهَبْ فَإِنَّ لَكَ فِي الْحَيَاةِ أَن تَقُولَ لَا مِسَاسَ ۖ وَإِنَّ لَكَ مَوْعِدًا لَّن تُخْلَفَهُ 

“Ai (Musai) tha: Prandaj, largohu sepse sa të jeshë gjallë ke për të thënë: (këdo që e sheh) “Mos m’u afro! E ty të pret edhe një moment (dënim) i pathyeshëm.” (Taha, 97).

Pas kësaj, Allahu e ndëshkoi Samiriun dhe ata që ishin me të, ashtu që nuk pranonte ta prekte dikë apo ta prekte dikush. U bë njeri vesves, këdo që e shihte i thoshte ‘mos m’u afro’. Bile thuhet se ‘vesvesja’ si problem psiqik, ka filluar prej tij dhe ka vazhduar deri sot. Populli Beni Israilë e bojkotuan, askush nuk i fliste, nuk përziheshin me të, nuk e afronin, andaj Samiriu pjesën e mbetur të jetës e kaloi në ambient të hapur bashkë me kafshët e egra.[13]

 

7. A është Covid-19 një ndëshkim prej Zotit?

Në rrafshin profesional, askush nga ne nuk ka të drejtë që të deklarojë me zotim, se një sëmundje konkrete, në këtë rast qoftë pandemia Covid-19 apo ndonjë tjetër, është saktësisht ndëshkim prej Zotit. Po ashtu, nuk kemi të drejtë edhe të themi se nuk është ndëshkim prej Zotit. Ne nuk e dijmë çfarë urtësie hyjnore fshihet pas këtyre fenomeneve që herë pas here trondisin botën. Të vërtetën e tyre e di vetëm Allahu fuqiplotë që i dërgon.

Një gjë të tillë, kanë mundur ta deklarojnë vetëm pejgamberët dhe atë me lajm prej Krijuesit, pra jo prej vetes së tyre. Në rastin e kundërt, çdo zotim i yni, nuk do të ishte tjetër, veçse paragjykim e spekulim në emër të Zotit, e Allahu na ka ndaluar një gjë të tillë. (shih:Kur’ani, El-Araf, 33, En-Nahl, 116).

Këtë praktikë e kanë ndjekur dijetarët islamë. Për shembull, për sëmundjen e murtajës që pati goditur Beni Israilët, e për të cilën ka dëshmuar Allahu në Kur’an dhe Pejgamberi a.s. në hadith se ka qenë ndëshkim prej Allahut, megjithatë sipas ylemave ky cilësim ka qenë specifikë vetëm për atë murtajë dhe popullin Beni Israilë, para Muhamedit a.s.[14] Pra, nuk mund ta përgjithësojmë për të gjitha sëmundjet, epidemitë apo murtajat si dhe për të gjithë popujt.

Ky parim vlen edhe për format e tjera të ndëshkimeve hyjnore, që janë përmendur në Kur’an, siç janë përmbytjet, tërmetet, furtunat e fuqishme, etj. Nëse e ndjekim logjikën e përgjithësimeve, atëherë çdo tërmet, përmbytje apo furtunë do ta cilësonim ndëshkim, e ky është absurd.

Natyrisht, ne mund të diskutojmë e të debatojmë për anët pozitive e negative të sëmundjeve, kjo përveçse është e lejuar është edhe e kërkuar. Po ashtu, nuk prish punë edhe nëse na shkon mendja se mos ndoshta është ndëshkim prej Zotit. Pra, çdo analizë e kësaj natyre është shumë normale, porse gabimi qëndron kur ato i ndërlidhim me zotim. Sepse, njeriut mund t’i duket e keqe diçka, por të jetë e mirë dhe e kundërta (El-Bekare, 216). Pejgamberi a.s. kur e ka vizituar të sëmurin ka thënë: “Inshallah është pastrim prej Zotit, nga mëkatet”, pra ka lënë të kuptohet se bartë dhe mirësi. Po ashtu, ka thënë se vdekja nga murtaja është shehidllëk për muslimanin, përsëri bëhet fjalë për gradë të lartë mirësie.

E vetmja gjë që mund ta themi saktësisht është se elementi i sëmundjes është përdorur si mjet ndëshkimor prej Allahut kundër zullumqarëve e kundërshtarëve të Tij. Ky është pragu besimor në këtë çështje. Ndërsa, në rastin konkret, Covid-19 a është apo nuk është ndëshkim, nuk është në kompetencën tonë për ta vendosur pikën e fundit.[15] 

Fundja, njësoj si ne, edhe popujt e kaluar kanë pasur dilemat në kohën e tyre rreth një fatkeqësie natyrore apo tjetër, por kur erdhi Kur’ani e vërtetoi se çfarë qëllimi kanë pasur ato. E, meqë nuk do të ketë Kur’an tjetër, e as pejgamber tjetër, atëherë të vërtetën për epidemitë e fatkeqësitë natyrore, do ta mësojmë në Ditën e Kijametit.

Prandaj, sa herë që ndodhë ndonjë tronditje e rëndë gjithëpërfshirëse, siç është pandemia Covid-19, duhet të përmbahemi nga spekulimet e paragjykimet në raport me Zotin. Përtej të gjithave, duhet lexuar mbase si një ‘vërejtje’ prej Krijuesit për mbarë njerëzimin, për t’u përmirësuar drejt idealeve të qiellit. Ky ka qenë edhe mesazhi i përbashkët i dijetarëve islamë në simpoziumin fetaro-shkencor, të mbajtur në nëntor të vitit 1985, në Kairo.[16]

(Punim i botuar në Dituria Islame, nr.362, fq.20-23)



[1] Shih: El-A’raf, 136; El-Ankebut, 14; El-Hakkatu, 6; Fussilet, 16; Hud, 67; El-Ankebut, 40; El-Kasas, 81; En-Nahl, 112; El-A’raf, 112, 167; El-Bekaretu, 65; El-Maide, 60.

[2] Er-Rrazi, Mefatihu’l gajbi, et-tefsirul kebir, komentimi i ajetit El-Isra, 58.

[3] Shih dhe krahaso: Dr. Munkidh bin Mahmud Es-Sekkar, El-I’tibaru bi’l-mesari’il-umem, sipas: http://www.saaid.net/Doat/mongiz/10.htm, (data e citimit: 06.10.2014).

[4] Më gjerësisht për ‘istidraxhin’, shih: Orhan Bislimaj, Istidraxhi – mirësitë fatkeqe, punim i botuar në Takvim-2018, boton Bashkësia Islame e Kosovës, Prishtinë.

[5] Err-Rrazi (v. 606 h), Mefatihu’l gajbi – et-tefsiru’l kebir, komenti i ajetit El-Enbija, 107.

[6] Shih: Imam Taberiu (v.310 h), Xhamiul bejan fi tefsiri’l Kur’an; Imam Kurtubiu, El-Xhamiu Li ahkami’l Kur’an, komentimi i ajetit El-Enbija, 107. Po ashtu, shih: Dr. Munkidh bin Mahmud Es-Sekkar, El-I’tibaru bi’l-mesari’il-umem, po aty.

[7] Në hadith përmendet ‘bis-seneti’, që tekstualisht do të thotë ‘vit’. Por, për qëllim është vit i thatësisë, urisë e skamjes, siç ka ardhur edhe në Kur’an, El-A’raf, 130.

[8] Shih: Neveviu, Sherhu Sahihi’l-Muslim, Kitabul Fiten ve eshratus-saati, Daru’l-Marifeti, pa vit të botimit, Bejrut – Liban, vëll.18/223.

[9]  Transmeton Ibën Maxhe, Bezzari, Bejhekiu dhe Hakimi nga Ibën Omeri r.a.

[10] Shih: El-Askalanij, Fet’hu’l-Bari Sherhu Sahihi’l-Buhari, botimi i parë, daru’s-selam, Rijad, 2000, vëll.10/225.

[11] Et-Taberij, Xhamiul bejan fi tefsiri’l kur’an, (verzioni elektronik), komentimi i ajetit: El-A’raf, 133-134.

[12] Neveviu, Sherhu Sahihi’l-Muslim, po aty, hadithi nr.5733.

[13] Shih: El-Kurtubij, El-Xhamiu liahkami’l kuran, komentimi i ajetit: Taha, 95-97. Krahaso: Dr. Munkidh bin Mahmud Es-Sekkar, po aty.

[14] Shih: Neveviu, Sherhu Sahihi’l-Muslim, po aty, Vëll.14/425; El-Askalanij, Fet’hu’l-Bari Sherhu Sahihi’l-Buhari, po aty, vëll.10, fq.237.

[15] Pandemia Covid-19 vazhdon të mbetet preokupim botëror edhe pse tashmë shkencëtarët kanë zbuluar disa vaksina për shërimin e parandalimin e infeksionit. Tani, më 27.01.2021, kur po e shkruajmë këtë punim, numri total i rasteve pozitive në Kosovë është 58.988 dhe 1.479 raste të vdekjes. Ndërsa, në nivel të botës janë 101.447.732 raste pozitive dhe 2.184.436 raste të vdekjes. Shih: Instituti Kombëtar i Shëndetësisë Publike të Kosovës (IKShPK), publikimi i të dhënave për datën 25.11.2020. Po ashtu, shih: https://www.trt.net.tr/shqip/covid19.

[16] Shih: “Livaul Islam” - Kajro (revistë fetare javore), nr - 200 - viti 1985, cituar nga: Sabri Bajgora, Kur’ani dhe Gjithësia, sipas: http://www.bajgora.com/kurani/gjithesia.html.

Vota është hise në pushtet…! (2)

Dr. Orhan Bislimaj

Vota është hise në pushtet…! (2)

 1) Duke ditur se vota jonë prodhon një pushtet politik, që e merr n’dorë fatin tonë, e kuptojmë se ajo bartë përgjegjësi të madhe. E, përgjegjësia bartë edhe konsekuenca para vetvetes, para popullit e para Krijuesit. Por, këto konsekuenca i përjetojnë ata që kanë ndërgjegje të çiltër e të pakorruptuar. Mbi këto premisa, ndërgjegjja jonë, shpeshherë na çorton dhe e prishë qetësinë shpirtërore. Na shfaqet si kritikuese e ashpër se, përse e bëre këtë veprim apo atë veprim!? Nga këtu rrjedh edhe pendimi për veprimet e kaluara. Nëse, për një veprim tonin, jemi të vetëdijshëm se e dëmton vetveten tonë, siç janë, për shembull dukuritë negative, pjesëmarrja në akte kriminale, etj., dhe përsëri e veprojmë atë, atëherë jemi përgjegjës e fajtorë. Tek e fundit, në këtë gjithësi, ka disa standarde uniforme të lojës, njësoj për të gjithë njerëzit, e të cilat i ka caktuar Krijuesi i gjithësisë. Ato, janë të dashura për të gjithë, sepse janë të skalitura në shpirtin e njeriut. Mbi të njëjtat standarde, njeriu e do të mirën, ndërsa e urren të keqen. Rrjedhimisht, nëse, në vlerësimin tonë, e dijmë se një parti apo kandidat është i dëmshëm, apo është dëshmuar se është i tillë, qoftë në institucione apo jashtë tyre dhe, krahas kësaj përsëri e mbështesim, atëherë, votuesi në fjalë nuk ka justifikim për këtë veprim të vetëdijshëm. Nuk mund të sillet, sikur nuk ka bërë asgjë. Përkundrazi, ka bërë shumë, ai bartë përgjegjësi, për dëmet e shkaktuara ndaj vendit, sepse me votën e tij është hisedarë në pushtet. Njësoj është edhe për të kundërtën, pra për mbështetjen e të mirës e të dobishmes së përgjithshme, për të cilën, votuesi meriton lëvdatë e shpërblim, para njerëzve e para Zotit.

2) Kam vërejtur, se populli jonë ka shumë nevojë për t’u vetëdijësuar rreth rolit të votës. Në të shumtën e rasteve, qytetarët, zgjedhjet i shohin si një festival, tifozëri, defilim e besnikëri partiake, pa menduar mirë për peshën e tyre. Nuk po flas, për atë ketegori, që I përkasin partive, e shpresojnë dhe në përfitime apo karrierë personale, por për atë shtresën e gjerë të popullatës. Fatkeqësisht, ajo, po thuajse asnjëherë nuk sillet si deleguese e pushtetit, e që në fakt është e këtillë, por si vartëse e tij!? Më shumë i dhimbsen kandidatët, se sa vetja, fati i vendit e i popullit. Taman, vetëdije kolonialiste! Kemi shumë nevojë, që ta kuptojmë se, ne qytetarët, jemi sovrani, jemi pronarët e pushtetit. E, gjersa jemi të këtillë, duhet t’i prijmë proceseve, duke bërë analiza të hollësishe, se kush mund të jetë meritor potencial, për votën e mbështetjen tonë. Ne dhe vetëm ne, duhet t’i vendosim standardet, duke mos lejuar asnjëherë që partitë ta tërheqin për hunde qytetarin, e kështu të përfundojë në tutelën e regjimeve apo diktaturave.

3) Përsëri, nuk pajtohem me ata qytetarë të ndershëm, të cilët mendojnë se nuk duhet ndërruar partinë apo nuk duhet ndryshuar bindjen politike. Ky është një gabim mjaft i madh, që e dëmton në palcë procesin zgjedhor dhe, në periudha të caktuara, mund t’i hakmerret të ardhmes. Në fakt, zgjedhjet i bën process rutinor, e jo efektiv, pra për mundësi të reja zhvillimore. Tek e fundit, partitë nuk janë fe, e liderët Zot, e medet bëhet kijameti nëse ndërrohen. Bile, ndonjëherë, ndërrimi e ndryshimi është obligativ e domosdoshmëri. Gjithmonë po flasim, për ato pikëpamje qytetare, të cilët, para së gjithash pranojnë që të mos dalin fare në zgjedhje, se sa që ta ndërrojnë një qëndrim politik, që në një të kaluare, ndoshta krejt aksidentalisht, e ka përbrendësuar si bindje politike. E nuk po flasim, për ndonjë ndryshim si domosdoshmëri, sepse, mund të ndodhë që njeriu nuk ka fare nevojë për të ndryshuar bindje e botëkuptim, po që se vlerëson se akëcila parti ka bërë punën e duhur, në zhvillimet e përgjithshëme. Në esencë, kjo është pasojë e logjikës kolonialiste apo diktatoriale, në të cilat, populli e ka humbur ndjesinë e zgjedhjes, por vetëm pasimin e mbështetjes. Mundësia për të votuar në çdo katër vjet, ka për qëllim, faktorizimin e qytetarëve, të cilët, pasi të bëjnë analizat për veprimtarinë e formacioneve partiake e politike, për të kalaurën e tyre, pastaj për sjelljen e tyre kundrejt popullit si dhe për gjendjen ekzistuese zhvillimore të vendit, vendosin për t’i ndërruar apo për t’i dhënë mbështetje. Gabimi i pa falshëm për qytetarët është kur besnikërinë ndaj partisë, e shenjtërojnë. Kjo, përbën një lloj ‘idhujtarie’ tipike. Kur’ani e ka sanksionuar këtë mendësi, madje urdhëron që njerëzit, ta luftojnë të keqen dhe t’i pengojnë të këqinjtë, po qofshin ata edhe prindërit e tyre, fëmijtë, apo të afërmit e tyre. Kjo do të thotë se në epiqendër të pikëpamjeve tona përzgjedhëse votuese, duhet të mbetet interesi i përgjithshëm. Rreth tij, duhet të sillemi të gjithë dhe jo e kundërta. Duke vepruar kësisoji, tregojmë se, ne, populli, jemi zoti i këtij vendi dhe njëkohësisht i detyrojmë partitë apo kandidatët e pa denjë, që të avancojnë drejt vlerave tona unike, e jo që ne të degradojmë drejt devijimeve të tyre, siç ndodh në vendet totalitare…!

 Vazhdon…!

Zoti i krijon sëmundjet

Dr. Orhan Bislimaj

Zoti i krijon sëmundjet

 1. Hyrje

Me rastin e shpërthimit të pandemisë Covid-19, lindën edhe ide konspirative. Shumë njerëz dyshonin se është një e bëmë e faktorit njeri, e jo prej Zotit. Prandaj, pa e paragjykuar kontekstin, në vazhdim do ta trajtojmë problematikën e krijimit të sëmundjeve, si një çështje tejet e rëndësishme në doktrinën e besimit islam.

 

2. Nuk ka infeksion nga supersticionet

Në periudhën para Muhamedit a.s., njerëzit ishin shumë të lidhur për botëkuptimet animistike. Çdo fatkeqësi a veprim e deshifronin nëpërmjet supersticioneve (besëtytnive). Edhe për sëmundjet besonin se janë pasojë e sulmeve të shpirtërave të këqij. Sepse, thënë të drejtën, si sot, edhe në të kaluarën bota e shpirtërave ka qenë preokupim njerëzor. Për shembull, grekët besonin se perandorët e tyre pas vdekjes bëhen perëndi.[1]

Nisur nga kjo logjikë, besohej se shpirtrat posedojnë fuqi çudibërëse. Duke qenë imaterial, të pakapshëm e të panënshtrueshëm, presupozohej se jetojnë diku në ndonjë lartësi qiellore; se kanë lidhje direkte me perënditë; se kanë fuqi mbinatyrore; se vijnë qenësisht në sipërfaqën e tokës dhe personifikohen; se ndikojnë në shkaktimin e zhvillimeve njerëzore, etj. Andaj, kur hidhërohen për shkak të mosrespektit ndaj tyre, shkaktojnë fatkeqësi e sëmundje të ndryshme.

I ngarkuar me besëtytni të llojllojshme, njeriu primitiv jetonte me ankth të vazhdueshëm. Atyre, u mungonte një ‘manual jetësor’, siç do të jetë më vonë Kur’ani, për t’i njohur të vërtetat e patundshme, që lidhen me jetën, me njeriun, me shpirtin, me Krijuesin e gjithësisë, me krijesat e padukshme, me jetën pas vdekjes, etj.

Pikërisht, këtu qëndron rëndësia e shpalljes (Kur’anit) dhe dërgimi i Muhamedit a.s. për pejgamber. Nuk janë në pyetje vetëm udhëzimet praktike për rregullimin e marrëdhënieve ndërnjerëzore, por para se gjithash është çlirimi i njerëzve nga prangat e brendshme. Kjo i mungon çdo sistemi njerëzor, nga e kaluara dhe e tashmja. Në anën tjetër, kjo është më e rëndësishme se çdo zhvillim tjetër. Prandaj, Pejgamberi i Allahut i kundërshtoi fuqishëm besueshmëritë fiktive e të rreme, duke ua kthyer njerëzve vetëbesimin përmes lidhjes së tyre me Krijuesin e gjithësisë.

Në hadithin e saktë, që e transmeton imam Buhariu nga Ebu Hurejra r.a., Pejgamberi a.s. ka thënë:

 عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ:

” لَا عَدْوَى وَلَا طِيَرَةَ وَلَا هَامَةَ وَلَا صَفَرَ “

Nuk ka infeksion nga supersticioni (pa shkak), nuk ka besëtytni, nuk ka vdekje nga zëri i kukuvajkës, nuk ka pesimizëm nga muaji sefer.”[2]

Në fakt, ky hadith vendosi dispozita besimore. Përveç qartësimit se nuk ka infeksion besëtytë, i Dërguari i Allahut s.a.v.s., e mohoi ekzistimin e besëtytnisë që kishte robëruar njerëzit. Për shembull, kur dëshironin të niseshin në rrugë ose të martoheshin, shkonin te shtëpia e idhujve, ku ishin shigjetat dhe prej tyre e kërkonin fatin e tyre. Në qoftë se ishte shigjetë urdhëruese, niseshin, nëse ishte ndaluese, abstenonin, ndërsa nëse dilte ajo e pashkruara, atëherë e përsëritnin derisa të dilte e shkruara urdhëruese ose ndaluese.[3]

Po ashtu, asokohe kanë besuar se nëse në një shtëpi ka kukurisur kukuvajka, atëherë aty ka për të ndodhur vdekje. Njësoj sikurse sot, që njerëzit frikësohen nga qyqja apo parakalimi i një mace në rrugë! Pastaj, kanë rënë në pesimizëm gjatë muajit sefer (muaj i kalendarit hënor), duke u frikësuar se brenda tij ndodhin të këqia.

Të gjitha këto, Pejgamberi a.s., i mohoi kategorikisht dhe se kushdo që beson në ato, ai ka devijuar thellë nga monoteizmi i pastër islam.

 

3. Allahu e krijon sëmundjen

Bashkë me mohimin e besueshmërive animistike, feja Islame mbjelli tek njeriu besimin se Allahu është krijues i gjithësisë dhe i çdo zhvillimi tjetër brenda saj. Bile, në kuadër të kushteve të imanit është klauzola: “hajrihi ve sherr-rrihi minall-Llahi teala” - besojmë se e mira dhe e keqja janë prej Zotit të Madhërishëm.

Natyrisht, njerëzit me pikëpamje materialiste, që nuk besojnë në Krijuesin, sëmundjen e shohin si diçka që ndodhë rastësisht prej natyrës, apo si një fenomen i pavarur që nuk ka të bëjë me implikime metafizike nga jashtë!? Mirëpo, sipas Kur’anit të Madhërishëm, e vërteta është ndryshe, asgjë nuk ndodhë rastësisht dhe vetvetiu. Allahu në Kur’an thotë:

ٱللَّهُ خَالِقُ كُـلِّ شَيْءٍ وَهُوَ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ

“All-llahu është krijues i çdo sendi dhe Ai ëshë mbikëqyrës ndaj çdo gjëje.” (Ez-Zumer, 63).

Fjala ‘send’ që ka ardhur në këtë ajet, nënkupton çdo ekzistencë, përveç Allahut. Pra, këtu hyjnë edhe sëmundjet dhe gjithçka tjetër. Kur’ani, si kushtetutë e Allahut në tokë, flet për parime e principe, e jo për detaje të thjeshta. Allahu i Lartësuar, kur ka thënë se është sqarues për çdo gjë (shih: En-Nahl, 89), në fakt ka vërtetuar se aty gjindet korniza bazike për të gjitha çështjet, me të cilat preokupohet mendja njerëzore.

Prandaj, kur e besojmë se Allahu është krijuesi i çdo gjëje, pra i kësaj gjithësie dhe i të gjitha gjendjeve, arrijmë ta kuptojmë se Ai e krijon edhe sëmundjen edhe çdo gjë tjetër që e dimë apo nuk e dimë. Në rastin e kundërt, do të ishte shumë anakronike, ta besojmë Allahun për krijues të gjithësisë, por ta privojmë apo ta shpallim inkompetent për zhvillimet që ndodhin brenda saj. Në këtë rast, a priori e kemi cilësuar Krijuesin me paaftësi dhe dobësi, e këto nuk i përkasin Krijuesit të Gjithësisë si dhe çojnë në mohim (kufër).

 

4. Allahu është ‘El-Kahir’ mbi gjithësinë

Në anën tjetër, nëse supozojmë se Krijuesi i gjithësisë nuk i krijuaka sëmundjet, atëherë shtrohet pyetja kush është krijues i tyre?! Kjo vlen edhe për çdo zhvillim tjetër, pra për materien që mendohet si pikënisje e jetës fenomenale. Përballë kësaj teorie janë dorëzuar edhe mendjet më të kredhura, nga e kaluara dhe e tashmja.

Këto pikëpamje, vetë Krijuesi i gjithësisë i ka rrëzuar në Kur’an, duke e përballur njeriun me fuqinë e kundër argumentit logjik.

Fillimisht, i Lartësuari e fton njeriun që të vrojtojë rreth krijimit të qiejve, tokës, planeteve, ujit, njeriut, kafshëve, insekteve, maleve, detërave, erës, natyrës, etj., në mënyrë që të shkundet prej përgjumjes mendore. Pastaj, veçanërisht e fton që të meditojë thellë në krijimin e vetvetes, pra se si funksionojnë në mënyrë absolute organet brenda tij. Dijetarët thonë se njeriu është gjithësia në miniaturë.

Përmes meditimit, njeriu arrinë ta kuptojë, se funksionimi i gjithësisë si tërësi dhe i secilës krijesë brenda saj, po edhe i njësive më të vogla e më të imëta brenda krijesave, ndodhë vetëm nga një Fuqi madhështore e absolute, që e mban në këmbë. Sa bukur, Allahu i ka thënë njeriut: “Në krijimin e Mëshiruesit nuk mund të shohësh ndonjë kontrast, andaj, drejto shikimin se a sheh ndonjë çarje? Mandej, herë pas here drejto shikimin, e shikimi do të kthehet te ti i përulur dhe i molisur.” (El-Mulk, 3-4).

E tek pastaj, Allahu i tregon njeriut se e mban nën dominim të rreptë çdo imtësi në gjithësi. Këtë e ka bërë të qartë në ajetin në vijim, ku pasi rikonfirmon se është Krijuesi i çdo gjëje, në vazhdim thotë se është ‘El-Kahhar’: Thuaj: “Allahu është krijues i çdo sendi, Ai është Një i Vetëm dhe Mbajtësi absolut i rendit në gjithësi (el-Kahhar)!” (Er-Ra’d, 16). Emri, “El-Kahir” apo në trajtën tjetër “El-Kahhar”, që ka ardhur në ajet, do të thotë “I Plotëfuqishmi që e pengon këdo tjetër të veprojë në kundërshtim me vullnetin e Tij ( و القاهر هو القادر علي منع غيره أن يفعل بخلاف ما يريده)”. [4]

Prandaj, ngjarësia e sëmundjeve, infeksioneve, tërmeteve, përmbytjeve, etj., as që mund të mendohet pa lejën e krijimin e Krijuesit. Sepse, as bakteri, as virusi e as ndonjë substancë tjetër, që shkaktojnë sëmundjet, nuk do të mund ta kishin aftësinë për transformimin apo çrregullimin e materjeve organike apo inorganike pa ndërlidhjen e kushteve klimatike, ta zëmë siç është ajëri, uji, drita, i nxehti, i ftohti, etj. Në patogjenezën e sëmundjeve, varësisht prej llojit, interferojnë shumë faktorë. E këtë reaksion ndërveprimi, pra këto veçori e specifika madhështore, pa dyshim i ka krijuar Allahu Fuqiplotë.

Në këtë kontekst, për të qenë më konkret, krijimin e sëmundjeve për nga prejardhja e tyre, mund ta vështrojmë nga dy aspekte: nga aspekti i përgjithshëm dhe nga ai i veçantë.

 

5. Krijimi i sëmundjeve - aspekti i përgjithshëm

Me aspektin e përgjithshëm, kemi për qëllim krijimin e sëmundjeve përmes procesit të natyrshëm linear shkak-pasojë, në kuadër të predispozitave që Allahu i ka vendosur në gjithësi. Të gjithë njerëzit nuk lindin njësoj, disa më të shëndoshë e disa më të dobët. Rrjedhimisht edhe imunitetin nuk e kanë njësoj. Pastaj, gjatë rritjes, mund të ndikojnë shumë faktorë që shkaktojnë rrethana të favorshme për ngjizjen e sëmundjeve, siç janë kushtet jetësore të dobëta. Shto këtu edhe dëmtimet nga incidentet, që lënë pasoja afatgjate. Po ashtu, shto edhe infeksionet nga materiet helmuese, bakteriet, viruset, që mund të shkaktojnë çrregullime edhe në trupin e shëndoshë. Etj.

Në secilin rast të sëmundjeve, themi se Krijues i tyre është Allahu, tjetër krijues nuk ka. Edhe atëherë kur njeriu është faktori kryesor për shkaktimin e tyre, përsëri krijues është Allahu, sepse çdo gjë është zhvilluar në kuadër të ligjeve të kosmosit si predispozita ontologjike. Për shembull, mbi bazën e të njëjtave ligje, kafshët kanë imunitet më të fuqishëm, si dhe mund të mbijetojnë në temperatura më të ulëta në ambient të hapur, por jo edhe njeriu. Ato, mund të ushqehen me lloj-lloj ushqime, por jo edhe njeriu. Disa gjallesa jetojnë nën ujë dhe ushqehen aty, por jo edhe njeriu. Etj.

Në këtë kontekst, çdo sëmundje apo dëmtim që vjen nga tejkalimi i këtyre limitive, është e krijuar prej Allahut, pavarësisht se vetë njeriu ka ndikuar në shkaktimin e tij. Sepse, sipas besimit islam, veprat e njeriut shprehimisht janë të krijuara prej Allahut, kurse njeriu është në rolin e përfituesit të tyre (el-kasib).[5] Domethënë, edhe kur sëmuret nga i ftohti ose nga konsumimi i materieve të dëmshme, ose në rastin tjetër kur e pi ilaçin për shërim, krijues i të gjitha lëvizjeve e gjendjeve është Allahu i Lartësuar.

Predispozitat ontologjike, për të cilat po flasim, ngjasojnë me rrjetin e energjisë elektrike. Në momentin që ndalet rryma në termocentral, edhe instalimi në shtëpi nuk përçon energji elektrike, anipse është në gjendje të rregullt. Ose ta marrim shembull rrjetin e telefonisë mobile. Kur centrala ndalon punën, edhe rrjeti telefonik nuk funksionon, si dhe e kundërta. Në këto raste, askush nga ne nuk ia adreson meritat termocentralit e as centrallës e aq më pak rrjetit elektrik apo telefonik, por vetë njeriut që i ka themeluar ato, duke shfrytëzuar resurset natyrore.

Pra, kemi të bëjmë me funksionimin e njësive në kuadër të tërësisë. Dora jonë nuk do të mund të bënte asnjë lëvizje, e ndarë nga trupi, e as truri jonë nuk do të jepte asnjë mendim pa u furnizuar me gjak të mjaftueshëm, as gjaku ynë nuk do të jepte asnjë efekt pa kaloritë e nevojshme të ushqimit, as ushqimi nuk do të jepte efekte pa funksionimin e lukthit e kështu me radhë. Dhe krejt në fund, as trupi jonë nuk do të mbijetonte pa aftësinë e mushkërive e ajërin cilësor, i cili rrënjët i ka në predispozitat ontologjike që i ka krijuar Allahu në gjithësi. Edhe më tej, frutën e pemës që e shohim, nuk do të ishte pa vetitë ushqyese të tokës dhe pa temperaturën e pranverës si predispozitë ontologjike.

Prandaj, nëse e pranojmë se instalimi elektrik ose rrjeti telefonik, nuk kanë asnjë funksion si të ndarë prej trafostacionit e centralës dhe nëse e pranojmë se këto të fundit janë rezultat i një instance tjetër, në këtë rast i njeriut, atëherë në mënyrë lineare e pranojmë se çdo lëvizje e njeriut a gjendje tjetër çfarëdo qoftë ajo, përfshirë sëmundjet, bakteriet, viruset, etj., nuk kanë asnjë funksion si të ndarë nga kushtet efektive të kosmosit, ndërsa ky i fundit në tërësinë e tij është krijim i një instance tjetër, në këtë rast i Allahut të Madhërishëm.

Për më shumë, dijetarët islamë duke e vërtetuar ngjarësinë e gjendjeve njerëzore, e marrin  për argument elementin e gjithëdijës paraprake të atij që është Krijues. Në ajetin në vijim, Allahu pasi thotë: “E ju fshihnie ose thonie fjalën tuaj haptas; Ai s’ka dyshim se e di çka fshehni në zemrat tuaja”, në vazhdim e thotë edhe këtë: “A nuk e di Ai i cili krijon…” (El-Mulk,13-14). Ky është argument se krijimi e kërkon njohurinë e krijuesit për krijesën në çdo aspekt.[6] Ashtu sikurse njeriu, ta zëmë kur e ndez veturën, që e di paraprakisht se çfarë lëvizje do të bëjë ajo, sepse vetë e ka ndërtuar. E Allahut i takon shembulli absolut, Atij i qofshim falë.

Për këtë arsye, Krijuesi ka thënë se çdo send e madhëron Atë, anipse ne nuk mund ta kuptojmë se si bëhet një gjë e tillë nga krijesat inorganike. Thotë i Lartëmadhërishmi:

تُسَبِّحُ لَهُ السَّمَوَاتُ السَّبْعُ وَالْأَرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَلَكِنْ لَا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ إِنَّهُ كَانَ حَلِيمًا غَفُورًا

“Lartëmadhëri të merituar i shprehin Atij shtatë qiejt e toka dhe çka nën to, e nuk ka asnjë send që nuk e madhëron (nuk i bën tesbihë), duke i shprehur falënderim Atij, por ju nuk e kuptoni atë madhërim të tyre (pse nuk është në gjuhën tuaj). Ai është i butë dhe fal shmë.” (El-Isra, 44).

 

6. Krijimi i sëmundjeve - aspekti i veçantë

Me këtë aspekt kemi për qëllim krijimin e sëmundjeve nga Allahu i Madhërishëm nëpërmjet ndërhyrjes së Tij direkte në ligjet e gjithësisë. Kjo mund të vlejë edhe për rrethanat e shërimit. Për këtë arsye, mjekët magjepsen shpehherë, teksa vërejnë shërimin e pacientit në rrethana të pamundura për dijen njerëzore.

Ose, në rastet e tjera, kur njeriu shpëton prej ndonjë incidenti që arsyeja jonë nuk mund ta justifikojë. Në vitin 2014, një fëmijë me emrin Musa Dayib bie nga kati i 11-të i banesës në Minneapolis, SHBA dhe mbijeton. Pediatrja e rastit, Tina Slusher tha se është padyshim një mrekulli.[7] Ose rasti i fëmijës tjetër 2 vjeçar me emrin Adam, që u rrëzua nga kati i 9-të i një pallati në Paris, në lagjen e Belleville dhe shpëtoi pa pësuar asnjë frakturë. Policia tha: ‘është një mrekulli’.[8] Raste të tilla ka shumë e përditë.

E vërteta e këtyre ngjarjeve kthehet tek Allahu. Ai me vullnetin e Tij vendos për çdo gjë, ndërhynë në gjithësi, ndërhynë në jetët e njerëzve, nxjerr shkaqe e pasoja, krijon vazhdimisht dhe për të gjitha nuk e pyet askë. Allahu ka treguar në Kur’an për rastet, kur u ka çuar njerëzve sëmundje në mënyrë të posaçme, qoftë si ndëshkim apo si sprovë.

Kur është fjala për sëmundjen si ndëshkim, Allahu tregon se si e goditi Faraonin me murtajë dhe me lloje të tjera, gjersa u detyrua që të kërkojë shpëtim te armiku i tij, në këtë rast Musai a.s.: “O Musa, lute për ne Zotin tënd me atë meritë që ke (si pejgamber), nëse na e largon dënimin ne do të pranojmë ty (si të dërguar) dhe do t’i lejojmë beni israilët bashkë me ty (të shkoni ku të doni). E kur e larguam nga ata dënimin (me lutjen e Musait) për deri në një afat që do të arrinin, ata e thyen besën. Atëherë ndërmorën kundër tyre dhe i fundosëm në det, ngase përgënjeshtruan argumentet Tona dhe nuk qanë kokën për to.” (El-A’raf, 133-136).

Siç shihet, në këtë ajet kemi një ngjarje që është mbikqyrur direkt prej Allahut si proces. Nuk është vetëm zbulim i saj, por ndërmarrje prej Tij. Së pari ia dërgoi sëmundjen, pastaj ia largoi për shkak të duasë së Musait a.s., dhe më në fund ia dërgoi ndëshkimin shkatërrimtar si hakmarrje (fentekamna).

Ndërsa, kur është fjala te sprova, Allahu tregon se e goditi me sëmundje të rëndë pejgamberin Ejjub a.s. Në vazhdim I Lartëmadhërishmi thotë se me mëshirën e Tij ia hoqi vështirësitë e sëmundjes, i dha familje dhe e bëri shembull ndër breza për durimin që kishte në sëmundje (shih: El-Enbija, 84).

Prandaj, duke marrë për bazë faktin se Allahu ndërhyn në ligjet e gjithësisë, Pejgamberi a.s. ka bërë lutje vazhdimisht tek Allahu për largimin e sëmundjeve apo sprovave. Përndryshe, duatë e tij do të ishin të pakuptimta. Pa dashur Allahu, asgjë nuk bëhet. E, Ai kur do, i nxjerr shkaqet.

Bazuar në udhëzimet e Pejgamberit a.s., dijetarët islamë kanë dhënë udhëzime fetare për largimin e një sëmundje epidemike, ta zëmë siç është murtaja. Për shembull, hanefinjtë dhe shafitë e preferojnë leximin e duasë së kunutit në namaz. Hanbelinjtë dhe disa shafij, nuk e shohin të arsyeshme një gjë të tillë, pasiqë në kohën e hazreti Omerit ka ndodhur murtaja dhe ata nuk e kanë lexuar specifikisht kunutin. Ndërsa, malikitë, e preferojnë faljen e namazit, pasiqë mendohet se është pasojë e përhapjes së prostitucionit, edhe nëse janë shehidë ata muslimanë që pësojnë prej saj.[9]

 

7. Idetë konspirative dhe krijimi i Covid-19

Sa i përket asaj që po dëgjojmë aty-këtu se virusi Corona është dorë e njeriut, e jo prej Zotit, duhet thënë se në asnjë rast nuk kanë për qëllim përjashtimin e Krijuesit nga krijimi i sëmundjes. Ato, kryesisht vijnë si një aludim se shtetet e fuqishme mbase mund ta kenë prodhuar me qëllim të shtrirjes së ndikimit të tyre në nivel të botës!?

Fundja, neve nuk na takon ta vendosim epilogun, pasiqë verifikimi i kësaj çështje nuk është në mundësitë tona. Por, pavarësisht ideve e pandehmave, pavarësisht nëse faktori njeri e ka prodhuar apo jo, megjithatë gjithmonë krijues i sëmundjeve, përfshirë Covid-19 dhe çdo tjetër është Allahu (shih: Es-Saffat, 96). Sepse, në secilin rast gjërat zhvillohen brenda ligjeve të kozmosit, siç kemi folur më lartë. Edhe në rastin tjetër, në qoftëse këto pretendime, ta zëmë dalin të sakta, atëherë kjo kategorizohet si një e bëmë e keqe e njeriut, veçse Allahu përsëri mbetet Krijues i saj.

Pra, në secilin variant krijues mbetet Allahu. Ngjashmërisht me këtë, disa njerzë në kohën e Pejgamberit a.s. e konsideronin infeksionin si pasojë e përzierjes në mes të sëmurëve dhe shëndoshëve. Pejgamberi a.s. ua sqaroi, kur iu përgjigj një njeriut që u ngrit e tha:

يَا رَسُولَ اللَّهِ أَرَأَيْتَ الْبَعِيرَ يَكُونُ بِهِ الْجَرَبُ فَيُجْرِبُ الْإِبِلَ كُلَّهَا ؟ قَالَ : " ذَلِكُمُ الْقَدَرُ فَمَنْ أَجْرَبَ الْأَوَّلَ " .

“O i Dërguari i Zotit, a nuk e ke pa se një deve që është e zgjebosur, ajo i zgjebosë edhe të tjerat. Pejgamberi a.s. tha: Jo, zgjebosja është me përcaktim prej Krijuesit, përndryshe, kush e ka zgjebosur atë të parën?[10]

Domethënë, njësoj si veprat e njerëzve edhe zgjebosja / infeksioni ndodhin sipas përcaktimit dhe krijimit të Allahut, pavarësisht se transmetohen apo zhvillohen nëpërmjet shkaqeve e rrugëve fizike.

('Dituria Islame', nr. 361, fq. 18-21)

 


[1] Shih: Mark Krasniqi, Aspekte mitologjike - besime e bestytni, Prishtinë, 1997, fq.46.

[2] Sahihu’l Buhari, Kitab: Et-Tib-b, Babu: la hamete.

[3] Jusuf Kardavi, Hallalli dhe harami në Islam, Logos-A, Shkup, 1998, fq. 237-238

[4] Taha Abdur-Reuf Sa’d, Sherhu Esmai’l-Lahi’l husna Li’r-Rrazi, el-mektebetu’l ez’herijjetu li’t-turath, pa vend të botimit, 1420/2000, fq. 216.

[5] Më gjerësisht për krijimin e veprave të njeriut, shih: Orhan Bislimaj, Akaidi hanefij, Forumi i të Rinjve Muslimanë” me seli në qytetin Sent Galen – Zvicërr, Prizren, 2008, fq. 266 e tutje.

[6] Shih: Abdul Kerim TETAN & Muhamed Edib El-Kilanijj, Avnu’l muridi lish-sherhi xhevheret’it-tevhidi fi akideti Ehli Sunneti ve’l xhemaati, boton Daru’l-Beshair, botimi i dytë, 1999/1419, pa vend botimi, fq. 1/549.

[7] Shih: https://www.lajme.info/blog/2014/05/15/femija-1-vjec-bie-nga-kati-i-11-shpeton/, data e publikimit dhe citimit: 15.05.2014.

[8] Shih: https://www.botasot.info/life-style-showbiz/1110644/ndodh-mrekullia-femija-2-vjec-bie-nga-kati-i-nente-shpeton/, data e publikimit dhe citimit: 23.06.2019.

[9] Shih: El-Mevsuatu’l fikhijjetu, botimi i parë,  Kuvajt, 1993/1413, vëll.28, fq.329. Leximin e duasë së ‘kunutit’, Pejgamberi a.s. e ka preferuar edhe për fatkeqësi të tjera që kanë qenë tepër të rënda për shoqërinë. Dijetarët përmendin rastin e humbjes së 70 hafizëve të Kur’anit, të dërguar nga Pejgamberi a.s. për mësimin e fesë, që ranë shehidë në kurthin e tradhtisë së pabesimtarëve, te pusi Bir Maune, pranë rrugës Medinë - Mekkë. Pas kësaj, Pejgamberi a.s., për një muaj rresht e lexoi duanë e kunutit gjatë qëndrimit në këmbë në namazin e sabahit. Po ashtu, në rekatin e fundit të jacisë, pasi u drejtua nga rukuja, bëri ‘kunut’, duke i mallkuar ata, kur fisi Adal dhe Kare, kishin mbytur 8 shokë të Pejgamberit, të dërguar prej tij, për mësimin e fesë. (shih: Islami nëpërmjet haditheve, (grup autorësh), Kryesia e çështjeve fetare të Turqisë, botimi i dytë, Stamboll, 2017, vëll.2, fq.66).

[10] Sunenu Ibni Maxheh, Kitab: Et-Tibb, Babu: Men kane ju’xhibuhu’l fe’lu ve jekrehu’t-tijerete.

Zgjedhjet dhe parimi “ehaf-fu’d-dararejn”…!

Dr. Orhan Bislimaj

 Zgjedhjet dhe parimi “ehaf-fu’d-dararejn”…!

 1) Zgjedhjet janë shumë të rëndësishme, sepse prodhojnë një qeveri, një pushtet politik, i cili menaxhon buxhetin shtetëror, taksat, vendos për çështje madhore nacionale, përcakton politikat sociale, ekonomike, administrative, juridike, prokuroriale, gjyqësore, diplomatike, shëndetësore, të sigurisë, etj. Gjersa, kjo është e vërtetë e padiskutueshme, atëherë, mund ta kuptojmë se çfarë rëndësie kanë zgjedhjet dhe vota jonë. Në të vërtetë, ky fakt, nuk na lejon që të qëndrojmë krejtësisht indifferent, përkundrazi, të flasim, të këshillojmë, të sugjerojmë, edhe për faktin se bëhet fjalë për fatin tonë, perspektivën dhe të ardhmen, për një periudhë katër vjeçare. Qytetarët, duhet t’I ndjekin zhvillimet socio-politike, pavarësisht, se janë apo nuk janë anëtarë të partive politike.

 2) Vota është pushtet i popullit (demokracia autorizuese), por, populli, mund ta shfrytëzojë këtë të drejtë vetëm në një moment, e ai është në ditën e zgjedhjeve. Në këtë ditë, të drejtën e pushtetit, populli ia delegon kandidatëve të tyre, e të cilët, në emër të tyre, do të marrin vendime për çështje të caktuara. Nëse, marrin vendime të drejta, votuesit ndihen krenarë, në të kundërtën ndihen të zhgënjyer.

 3) Ideja e disa qytetarëve të ndershëm, për të mos dalur në votim, me arsyen se asnjëra parti nuk janë të denja për t’u votuar, mendoj se nuk është qasje e drejtë. Në këndvështrimin islam, gjithmonë ka zgjidhje. Tek e fundit, ikja e qytetarëve nga beteja, në një farë mënyre, është pajtim me fatin tragjik, e kjo nuk është zgjidhje. Përkundrazi, qytetari duhet ta ngrejë zërin, përmes votës. Nëse, bash asnjë nuk i plotëson kushtet, atëherë, këtu në vjen në ndihmë parimi “ehaf-fu’d-dararejn” , zgjedhja e dëmit më të vogël në mes të dy të këqijave, e që e ka shfrytëzuar edhe Pejgamberi a.s. Pra, me qenë se, sistemi zgjedhor, na obligon që ta votojmë një parti, atëherë, sipas parimit “ehaf-fu’d- dararejn”, ne, duhet votuar ata kandidat, që mendojmë se, megjithatë kanë vlera dhe janë më meritorë kundrejt të tjerëve. Në këtë mënyrë, do të fitojnë vlerat dhe do të rrëzohen antivlerat. Ndërsa, në periudhë afatgjate, kjo e rritë standardin e meritokracisë.

 4) Një çështje shqetësuese është korruptimi I vetvetes. Për t’u mos u zhgënjyer as me partitë e as me kandidatët, qytetarët duhet të votojnë ndershëm, objektivisht, dhe me emër t’Zotit. Vetëm kështu, nuk do të zhgënjehen edhe në qoftëse ajo parti apo ai kandidat nuk i përmbushë pritjet e tij. Në jetën e përditshme, sa herë që e kam ndihmuar dikë, për riza të Zotit, pra për parimet e mirësisë, nuk jam ndier i zhgënjyer, kur ma ka kthyer me mosmirënjohje. Fundja, këtu qëndron mirësia e kapjes për parime, e të cilat sjellin qetësi, gjithmonë. Në vendet, që kanë qenë koloni, të okupuara, siç ka qenë edhe Kosova, qytetarët i korruptojnë lehtësisht parimet e tyre, domethënë nuk votojnë sipas bindjes, por sipas joshjes e shantazheve. Sepse, sikur akoma nuk mund të çlirohen nga logjika e skllavit dhe hipotekat traumatizuese të së kaluarës. Fatkeqësisht, kjo, pastaj edhe nuk e tregon vullnetin e saktë të popullit. Bile, për këtë arsye, në vende të këtilla, për një kohë të gjatë, mohohet e drejta e referendumeve për çështje madhore, ngase ekziston dyshimi i bazuar, se ato mund të prodhojnë vendime konfuze e kontradiktore në raport me vullnetin real. Këtë problematikë, bota perëndimore e ka tejkaluar. Prandaj, edhe ne duhet ta tejkalojmë dhe të votojmë sipas bindjeve tona, edhe nëse nuk ia qëllojmë hajrit.

 Vazhdon…! 

KARTA E MEDINËS DHE PROPOZIM-MARRËVESHJA E MARTTI AHTISAARIT PËR STATUSIN E KOSOVËS

Dr. Orhan Bislimaj

KARTA E MEDINËS DHE PROPOZIM-MARRËVESHJA E

MARTTI AHTISAARIT PËR STATUSIN E KOSOVËS

(trajtesë krahasimore)

 

Abstrakt

 

Karta e Medinës, është dokument monumental, që i paraprinë të gjitha akteve ndërkombëtare të Organizatës së Kombeve të Bashkuara (OKB), mbi të drejtat dhe liritë themelore të njeriut, përfshirë të drejtat civile, politike, ekonomike, shoqërore e kulturore. Si një aset vital, ajo i ofroi njerëzimit modelin ideal për zgjidhjen e krizave, arritjen e paqes, respektimin e diversitetit, mënyrën e integrimit të pakicave si dhe ndërtimin e shteteve të reja multietnike, multifetare e multikulutrore. Edhe pse nuk thuhet, megjithatë, ka shumë të ngjarë, që Karta e Medinës, për nga aspekti metodologjik e përmbajtësor, të ketë shërbyer si referencë konsultative edhe për Pakon e Ahtisarit, qoftë direkt apo indirekt. Sepse, siç do të shohim, kemi përngjashmëri të rastit.

Prandaj, në këtë punim, do të trajtojmë disa prej aspekteve bazike, që dëshmojnë se Pakoja e Ahtisarit, në shumë dimenzione, e ka ndjekur metodologjinë e Pejgamberit a.s. dhe Kartës së Medinës, në zgjidhjen e konfliktit dhe arritjen e paqës. Natyrisht, në këtë punim nuk do të merremi me hollësitë.

 

Fjalët kryesore: Antagonizëm, dialog, marrëveshje, drejtësi, diversitet, pakicë, faktorizim, bashkëjetesë, paqe, liri, të drejta, civile, politike, shtet, etj.

 

1. Karta e Medinës

Karta e Medinës, daton që nga  shpërngulja e Muhamedit a.s., nga Mekka në Medinë, në vitin 622.[1] Në origjinalin e saj, në gjuhën arabe, Karta e Medinës është identifikuar me emërtimet “kitabun” dhe “es-sahifetu”[2], ndërsa në literaturën shkencore, njihet si kartë, kushtetutë, konventë, dokument, marrëveshje, etj., varësisht prej këndvështrimit përkatës apo profesional.

Karta e Medinës është ruajtur si dokument autentik dhe unikat nga njëra gjeneratë tek tjetra, e përkthyer në shumë gjuhë të botës.*) Nuk ka tekst të gjatë, por është e shkruar me një stil kushtetues, në formë të aksiomave dhe formulave lakonike. Në gjuhën shqipe, numron 3 faqe, të formatit A4. Në origjinal, Karta nuk ka ndarje në nene apo kapituj. Por, studiuesit e ndryshëm, për çështje praktike, e kanë ndarë në nene, disa kanë evidentuar 47 nene, disa 52 nene, apo edhe më shumë, varësisht prej këndvështrimit, mbi bazën e kontekstit.

Rëndësia e kartës është tejhistorike, veçanërisht kur kemi parasysh protagonistin e saj dhe kohën kur është realizuar. Si e tillë, konsiderohet platformë historike për vlerat integruese e qytetare. Karta, fillon me “Bismilah” - me emrin e Allahut të Madhërishëm, e  pastaj evidenton palët e marrëveshjes si një lloj preambule, për të vazhduar me përmbajtjen e saj, mbi të drejtat, përgjegjësitë dhe detyrimet e palëve, ndërsa, mbyllet me sublimimin e drejtësisë, si një parim i Allahut për gjithësinë: “Allahu është me atë që e respekton marrëveshjen dhe i bindet asaj, edhe i Dërguari i Allahut s.a.v.s.” (و إن الله جار لمن بَر و اتقي, و محمد رسول الله ).[3]

 

2. Pakoja e Ahtisaarit

Pakoja e Ahtisarit*), është dokument zyrtar i Këshillit të Sigurimit të Organizatës së Kombeve të Bashkuara. Ish presidenti finlandez, Martti Ahtisaari, i ngarkuar me detyrë nga OKB-ja, ka organizuar dhe ndërmjetësuar dialogun në mes Prishtinës e Beogradit, për zgjidhjen e statusit të Kosovës, që u mbajt në Vjenë të Austrisë, në periudhën 20 shkurt 2006 - 10 mars 2007. Pas bisedimeve, ndërmjetësuesi Martti Ahtisaari, ofroi tekstin e marrëveshjes, me titull: “Comprehensive Proposal for the Kosovo Status Settlement - Propozimi gjithëpërfshirës për marrëveshjen për statusin e Kosovës”[4], të cilën, brenda ditës, më datë 02 shkurt 2007, personalisht u dorëzoi, së pari Serbisë, e pastaj edhe Kosovës. Dokumenti, ishte i pa negociueshëm.

Kuvendi i Kosovës, më datë 05 prill 2007, në seancë plenare e ka aprovuar Pakon e Ahtisaarit, duke marrë përgjegjësi për zbatimin e saj. Po ashtu, mbi Pakon e Ahtisaarit, Kuvendi i Kosovës, më datë 17 shkurt 2008, e ka shpallur Pavarësia e Republikës së Kosovës.

Pakoja e Ahtisaarit, është përkthyer në gjuhën shqipe nga përkthyesit kompetent, nga Kuvendi i Kosovës dhe numron 64 faqe të formatit A4. Fillon me njësinë “dispozitat e përgjithshme”, ndërsa pjesa tjetër e tekstit përbëhet prej XII anekseve, që flasin për fusha të ndryshme të organizimit shoqëror.[5]

 

3. Rrethanat historike dhe ngjashmëritë

Karta e Medinës dhe Pakoja e Ahtisarit, janë projekte tipike, të dedikuara për shoqëritë, multietnike, multifetare dhe multikulturore. Ato, në përmasa gjithëpërfshirëse, kanë marrë në konsideratë aspiratat etnike (fisnore) e fetare të palëve, si elemente qenësore, që kanë implikuar në zhvillimet socio-politike.

1) Struktura e popullsisë. Në Medinë, përveç fiseve arabe të njohura Evs dhe Hazrexh, kanë jetuar edhe fise të tjera, si Benu Auf, Benu Harith, Benu Said, Benu Xhushem, etj.. Po ashtu, edhe në Kosovë, përveç shqiptarëve, që përbëjnë shumicën e popullsisë, pjesë e saj janë edhe serbët, boshnjakët, turqit, ashkalinjtë, romët, egjiptianët.

Po ashtu, edhe elementi i fesë është pluralistë. Në Medinë, në kohën e marrëveshjes, përveç muslimanëve shumicë, kanë jetuar hebrenjtë, si bashkësi e dytë më e madhe, të krishterët në pakicë si dhe të pafetë (idhujtarët). Ndërsa, në Kosovë, janë muslimanët shumicë dhe komunitetet e tjera pakicë, si: ortodoksët, katolikët, bashkësia hebraike, etj, po edhe të pa fetë.

2) Hasmëritë shekullore. Si Medineja e asaj kohe, edhe Kosova, janë përballur me një hasmëri të brendshme, për gati një shekull. Në Medinë, konflikti është zhvilluar në mes fiseve apo aleancave fisnore, arabe e hebreje. Në kohën e ardhjes së Pejgamberit a.s., Medineja, kishte afërsisht 10.000 banorë, të shtrirë në 22 fise. Më shumë se gjysma e popullsisë ishin arabë (muslimanë dhe paganë), dhe pjesa tjetër ishin hebrenjë.[6]

 

4. Antagonizmi në mes palëve konfliktuoze

Në Medinë, antagonizmi kryesor, ishte në mes arabëve dhe hebrenjëve. Fisi Evs dhe Hazrexh, që ishin fiset kryesore arabe të Medinës, synonin udhëheqjen mbi Medinën, kundrejt hebrenjëve, të cilët i konsideronin ardhacak. Kështu, që nga fundi i shekullit V e deri në kohën e Kartës së Medinës, arabët në aleanca fisnore, kanë dominuar mbi Medinën. Në anën tjetër, hebrenjët, që përbënin komunitetin e dytë më të madh, pas arabëve, e të cilët, patën ardhur në Medinë nga rajoni i Palestinës, për shkak të dhunës ndaj tyre, gjatë kohës së imperatorit Hadriani[7], synonin rikthimin e pushtetit, e që e kishin pasur më herët, duke përdorur lloj-lloj dredhirash për t’i hasmuar arabët në mes veti. Konflikti në mes tyre, vazhdoi për një periudhë të gjatë dhe pati marrë jetërat e shumë njerëzve, duke e bërë Medinën vend të pasigurt.

Por, ç’e do që, një situatë e ngjashme ka ndodhur edhe në Kosovë. Antagonizmi ishte në mes shqiptarëve e serbëve. Shqiptarët autokton, që përbënin pjesën dërrmuese të popullsisë, në vitin 1999, nëpërmjet luftës së UÇK-së, e ndihmës ndërkombëtare, arritën ta rikthejnë dominimin mbi Kosovë, duke e larguar okupatorin serb ardhacak, që e kishte mbajtur Kosovën në okupim të egër, që nga viti 1912. Mirëpo, serbët, që janë komuniteti i dytë në Kosovë, pas shqiptarëve, për nga madhësia, nuk janë pajtuar me këtë gjendje dhe, të ndihmuar nga shteti i tyre amë, Serbia, e bojkotonin jetën qytetare, duke e paraqitur Kosovën, si vend i pasigurtë, krizë për mbijetesë, etj., e të gjitha këto, duke pretenduar për rikthimin e pushtetit të humbur mbi Kosovën.

Ky sfond historik i konfliktit, qoftë në Medinë apo Kosovë, vetiu ka bërë presion mbi akterët, që të ulën në tryezën e marrëveshjes, si një nevojë e patjetërsueshme. Por, vetë palët e përfshira në mosmarrëveshje, nuk mund ta arrinin një marrëveshje meritore. Në këtë rrjedhë, si në Medinën e asaj kohe, ashtu edhe në Kosovën e kohës tonë, ishte më se e nevojshme ndërhyrja nga një palë e tretë, që nuk ka lidhje me konfliktin. Zatën, në raste të tilla kjo është domosdoshmëri, siç patën vepruar në mesjetë republikat e Italisë Veriore, të cilat, për t’i dhën fund kryengritjeve të brendshme, patën zgjedhur të huajtë në vendet udhëheqëse.[8]

 

5. Pala ndërmjetësuese dhe zhvillimi i dialogut

Pas mbërritjes së tij në Jethrib, Pejgamberi Muhamed a.s., pranoi një ofertë nga disa fise e Jethribit, që të vepronte si një palë e tretë ndërmjetëse për të ndihmuar në zgjidhjen e problemeve ndërfisnore. Ai, gëzonte reputacionin e një ndërmjetësuesi të aftë, pasiqë kishte ndihmuar gjithashtu në zgjidhjen e konflikteve edhe në Mekë. Ishte një praktikë e zakonshme ndër arabët e asaj kohe, që t’i drejtoheshin një të jashtmi për konfliktin dhe Pejgamberit a.s. i ishte dhënë titulli “i besueshmi” nga banorët e Mekës. [9] Ngjashmërisht, veproi edhe populli i Kosovës, që kërkoi nga bashkësia ndërkombëtare ndihmë dhe ndërmjetësim për ndërtimin e paqës në Kosovë.

Por, para se të hartohej Karta e Medinës dhe Pakoja e Ahtisarit, në mesin e palëve përkatëse ishte zhvilluar një dialog, në mënyrë që të shpalosin kërkesat e tyre.

Është shumë e vërtetë, se Pejgamberi a.s. gjatë përgatitjes së Marrëveshjes, u konsultua me liderët e fiseve, duke treguar kështu vullnetin e tij për të dëgjuar nevojat dhe kërkesat e të gjitha fiseve.[10] Këtë rol, Pejgamberi e ka luajtur, konform pozitës së tij prej të Dërguari të Allahut. Kur jemi këtu, në asnjë rrethanë, nuk duhet kufizuar rolin e Pejgamberit a.s. në mandat teknik, në aspirata të pushtetit apo vetëm si një kryeplak, që ia ka mësyer pajtimit të palëve. Përkundrazi, personalisht mendoj se roli i Pejgamberit a.s. në përpilimin e Kartës së Medinës, ishte brenda hermeneutikës së shpalljes. Dhe, ky impact, vërehet në Kartë. Në fillim të saj, thuhet: “Kjo është Kartë prej Muhamedit Pejgamber i Allahut për të gjithë muslimanët e besimtarët nga Kurejshitët dhe nga banorët e Jethribit dhe për të gjithë pasuesit e tyre…” (هذا كتابٌ مِن محمدٍ النبي صلي الله عليه و سلم بين المؤمنين و المسليمين من قريش و يثرب و من تبعهم). Është interesant, se Karta mbaron përsëri me emrin e Muhamedit – I Dërguar i Allahut: “Allahu është me atë që e respekton marrëveshjen dhe i bindet asaj, edhe i Dërguari i Allahut s.a.v.s.” (و إن الله جار لمن بَر و اتقي, و محمد رسول الله ).[11] Pra, pasimi i emrit të Muhamedit, me epitetin “I Dërguari i Allahut”, Kartën e Medinës e lartëson në horizontet e shpalljes. Sa i përket, asaj që thuhet se Karta e Medinës, sikur të ishte pjesë e pejgamberisë së Muhamedit a.s., ajo do të transmetohej sikurse hadithet, e që nuk ka ndodhur, përgjigjja është se, ajo nuk ka mundur të jetë e tillë, për shkak se ka qenë kompilim i dalë nga dialogu dhe konsultimi me fiset, e marrëveshjet janë të këtilla. E rëndësishme është se askush prej historiografëve të jetës së Pejgamberit a.s. nuk e konteston qenësinë e Kartës së Medinës, si një realizim i Muhamedit a.s., i legjitimuar nga vetë ai, si i Dërguar i Allahut.

Të njëjtin diskurs të ndërmjetësimit dhe dialogut, e ka trasuar edhe Organizata e Kombeve të Bashkuara, duke e angazhuar Martti Ahtisaarin për të organizuar zhvillimin e dialogut në mes të përfaqësuesve të Kosovës e Serbisë, i mbajtur në Vjenë të Austrisë.

Teoricientët bashkëkohor mbi zgjidhjen e konflikteve, muslimanë e jomuslimanë, me të drejtë deklarojnë se metodat që aplikohen në fushën e zgjidhjes së konflikteve në kohërat moderne, janë të ngjashme me metodat që Pejgamberi a.s., i përdori në hartimin e Kartës së Medinës. Këto metoda, i kanë dhënë shkencës, një burim të rëndësishëm të të kuptuarit të koncepteve të ndërmjetësimit, dialogut dhe zgjidhjes së konflikteve ndërmjet shoqërive, qofshin islame apo joislame.”[12]

 

6. Sfidat dhe koncensionet

Vetë problematika për realizimin e marrëveshjeve në mes palëve, ka implikuar delikatesë. Nuk thuhet rastësisht, “nuk ka zgjidhje ideale”. Në raste të këtilla, përveç pragmatizmit e drejtësisë maksimale, vjen në shprehje edhe elementi i koncensioneve, si një pikë, që në raste të caktuara, i mban të kënaqur palët dhe mundëson tejkalimin e sfidave. Jo vetëm në Kartën e Medinës, por edhe në raste të tjera, Pejgamberi a.s., ka ndjekur një logjikë me karakter koncensioni dhe tolerance, çfarë gjer atëherë nuk i ka njohur bota, përplot me egoizma e glorofikime fisnore.[13] Edhe Pakoja e Ahtisarit e ka aplikuar metodën e koncensioneve, madje përtej optimumit.

Në Medinë, sfidë kryesore për marrëveshjen, kanë qenë hebrenjtë, jo vetëm për shkak të përqindjes solide të popullsisë, por edhe për faktin, se për një periudhë kanë udhëhequr me Medinën. Në secilin variant, pa përfshirjen e tyre në marrveshje, nuk mund të arrihej paqja dhe kjo i bënte factor strategjik. Për këtë arsye, Karta e Medinës, atyre i ka kushtuar hapësirë të konsiderueshme, mbi gjysma e saj, duke orientuar marrëveshjen në dy palë kryesore, pra në mes muslimanëve, në njërën anë dhe hebrenjëve, në anën tjetër, pavarësisht, se aty bënin pjesë edhe komunitete të tjera, më të vogla.

Por, ç’e do që, e njëjta situatë është sjellur edhe në Kosovë, në raport me komunitetin serb, të cilët ushqenin një urretje patologjike ndaj shqiptarëve dhe komuniteteve të tjera në Kosovë, me idenë e tyre, se janë popull superior (hyjnor) dhe atyre u takon “mbretëria qiellore” mbi Kosovën, si tokë e shenjtë. Prandaj, edhe sfida e bashkësisë ndërkombëtare ishte në raport me komunitetin serb, jo vetëm për shkak të përqindjes solide, por edhe si faktor strategjik i marrëveshjes, pasiqë, për një kohë e kanë mbajtur nën okupim Kosovën dhe posedojnë asete kulturore. Për këtë arsye, Pakoja e Ahtisarit i ka kushtuar më shumë hapësirë atyre në marrëveshje, se sa komuniteteve të tjera. Për shembull, një aneks i tërë, fillim e fund, i kushtohet vetëm Kishës Ortodokse Serbe, të drejtat e tyre speciale, ndërsa komunitetet e tjera, nuk e kanë një hapësirë të këtillë. Po ashtu, edhe në ankeset e tjera, në përmbajtjen e Pakos, në epiqendër janë komunitetet pakicë, e veçanërisht serbët.

Por, këtu, nga përspektiva analitike, vërehet një dallim. Karta e Medinës, ka promovuar një model minimal të koncensioneve, dhe atë brenda horizonteve të drejtësisë, pra, që nuk e dëmtojnë asnjë palë, për dallim, nga Pakoja e Ahtisarit, e cila, në kuadër të koncensioneve, ka qenë shumë dorëlirë për pakicat etnike, sidomos për atë serbe, madje e ka diskriminuar komunitetin shumicë, siç janë aspektet e decentralizimit, ekstraterritorialitetit, rezervimi i mandateve në Kuvend e Qeveri, e drejta e vetos për ndryshimin e disa ligjeve, përfaqësim në të gjitha nivelet, etj.[14] Pastaj, Pakoja e Ahtisarit, në emër të përmbushjes së afiniteteve të serbëve, pra shovinizmin antishqiptar e antiislam, në asnjë vend brenda Pakos, nuk e përmend fare emrin “shqiptar”, “islam” dhe as “xhami”, edhe pse mbi 90 % e popullsisë së përgjithshme të Kosovës, janë shqiptarë muslimanë dhe Kosova ka afër 1000 xhami!? Në anën tjetër, emërtimet fetare: ortodoks, katolik, kishë, serbë, boshnjak, turq, rom, ashkali, egjiptianë, gjejnë përdorim mjaft të shpeshtë brenda Pakos!?

 

7. Bashkëjetesa paqësore si objektiv madhor

Në esencë, Marrëveshja e Medinës, parasëgjithash ka synuar vendosjen e paqës, si një preventivë për ndalimin e gjakderdhjeve të mundshme, pasiqë luftërat e gjata, patën marrë jetërat e shumë njerëzve, padrejtësisht. Por, paqja do të mbetej e pakuptimtë, gjersa nuk ndërtohet konceptet e bashkëjetesës. Kështu që, Pejgamberi a.s. në Kartën e Medinës, vendosi rregulla e norma, që mundësojnë themelimin e bashkëjetesës, ashtu që i kushtoi rëndësi të veçantë tre elementeve kruciale:

1) Drejtësia (barazia qytetare). Elementi i drejtësisë që e karakterizon Kartën, në mënyrë gjithëpërfshirëse, përbën një nga bazat themelore, për arritjen e paqës dhe bashkejetesës. Të gjithë qytetarët, pa dallim, feje, fisi apo culture, me ligj konsideroheshin të barabartë në vend, për nga aspekti i të drejtave, përgjegjësive dhe detyrimeve. Karta, prodhoi një barazi qytetare, në kushtet ekzistuese të kohës, si asnjëherë më parë, duke filluar nga aspekti i sigurisë, përballimi i jetesës, pjesëmarrja në interesin e përgjithshëm, liria e fesë, respektimi fisit e kulturës, sanksionimi i keqbërësit, mbrojtja e jashtme, etj. Falë  drejtësisë, e cila përsëritet disa herë në tekstin e marrëveshjes, palët e pranuan Kartën, unanimisht.

2) Mirësjellja qytetare. Mirësjellja qytetare, është një element tjetër, që Pejgamberi a.s. e ka theksuar në Kartë, ashtu që se cili, të respektojë fenë, fisin dhe kulturën e tjetrit, pa urrejtje e kërcënime. Karta kërkonte prej të gjithëve, sidomos prej myslimanëve, që të sillen mirë me hebrenjtë, si një përpjekje për largimin e të kaluarës dhe ndërtimin e paqës e të bashkëjetesës. Në nenin e 17, Karta, citon: “Është detyrë e të gjithë muslimanëve të ndihmojnë dhe t'u ofrojnë përkrahje çifutëve, të cilët kanë hyrë në marrëveshje me ta. Askush nuk do t’i shtyp, e as nuk do t’i ndihmojë armiqtë e tyre kundër tyre.” Zatën, vetë feja islame, urdhëron për bashkëjetesë. Pejgamberi a.s., këtë e ka dëshmuar në praktikë, sidomos, me të krishterët e Nexhranit, kur atyre u garantoi mbrojtjen e lirive dhe të drejtave të tyre, për fenë, fisin, kishat, etj.[15]  

3) Kundërvënia ndaj padrejtësive. Ky element, mbetet një masë garantuese për implementimin e marrëveshjes së paqës. Karta e Medinës, në emër të ruajtjes së të drejtave njerëzore, ka paraparë masa repressive kundër atij, që bën krime, padrejtësi, etj., po qoftë ai, edhe djali i ndonjërit prej tyre. Në nenin 14, Karta thotë: “Besimtarët e devotshëm, patjetër duhet t’i kundërvihen tiranit ose atij, i cili mendon në padrejtësi dhe krime, i shkel të drejtat apo shtie huti në mes besimtarëve. Të gjthë bashkërisht le t’i kundërvihen atij, po bile edhe nëse është djali I ndonjërit prej tyre.” Ndërsa, në nenin 24, Karta thekson: “Asnjë besimtari, i cili ka pranuar atë që gjendet e shkruar në këtë traktat, i cili beson në Allahun dhe Ditën e Gjykimit, nuk lejohet ta ndihmojë e as strehojë kriminelin, e ai i cili e ndihmon dhe e strehon atë, mbi të bie mallkimi i Allahut dhe hidhërohet me të në Ditën e Gjykimit dhe nuk pranohet prej tijdëmshpërblimi e as kompenzimi (sarfun ve adlun).” Mbi të gjitha, ky është parim kur’anor: “Zoti urdhëron për drejtësi dhe mirësi”. Në Kur’an është e ndaluar çdo formë padrejtësie. “O besimtarë! Bëhuni zbatues të palëkundur të drejtësisë, duke dëshmuar në emër të Allahut, qoftë edhe kundër jush ose kundër prindërve dhe të afërmve tuaj…” (En-Nisa, 135)

Pejgamberi a.s., nuk krijoi një umet duke mohuar mënyra e tjera të jetesës përveç Islamit, ose duke njohur Islamin si fenë e vetme; përkundrazi, ai i bashkoi të gjithë banorët e qytetit në frymën e të jetuarit etik dhe sipas parimeve morale – diçka e përbashkët kjo për të gjitha qeniet dhe besimet hyjnore. [16]

Një metodologji të ngjashme e ka aplikuar edhe Pakoja e Ahtisarit. Që në fillim, Pakoja e Ahtisarit e kërkon drejtësinë, barazinë qytetare dhe mbrojtjen e të drejtave. Neni (1.2.): “Ushtrimi i autoritetit publik në Kosovë do të bazohet në barazinë e të gjithë qytetarëve dhe respektimin e nivelit më të lartë të drejtave dhe lirive themelore të njeriut ndërkombëtarisht të pranuara, si dhe në promovimin dhe mbrojtjen e të drejtave dhe pjesëmarrjes së të gjitha komuniteteve dhe pjesëtarëve të tyre.” Ndërsa në nenin vijues (1.3.), citon: “Kosova do të miratojë Kushtetutën (…), e cila do të promovojë bashkëjetesën paqësore dhe prosperitetin e të gjithë banorëve saj.[17]  

 

8. Evitimi i diskriminimit - të drejtat civile dhe politike

Karta e Medinës, në tërësinë e saj, i ka kushtuar rëndësi evitimit të diskriminimit, ndërsa e ka fuqizuar respektimin e të drejtave njerëzore. Ajo, e garantoi dinjitetin e individit, pavarësisht përkatësinë fetare, etnike, gjinore, etj., sidomos për robërit dhe të varfërit. Siç dihet, në atë periudhë, i pasuri ka gëzuar autoritet dhe paprekshmëri, ndërsa i varfëri është shtypur. Nëse një i varfër, ka bërë ndonjë shkelje apo ndonjë vepër penale, si kompenzim për deliktin është marrë robë dhe në pamundësi të pasurisë, ka përfunduar në robëri gjatë tërë jetës, po qoftë edhe për pak mjete. Këtë praktikë, Karta e Medinës e evitoi, ndërsa themeloi një platform për të drejtat civile e politike, ato, që OKB-ja, i ka garantuar me Paktin ndërkombëtar të vitit 1966, pra në gjysmën e dytë të shekullit XX.

Në shumë nene të saj, Karta e Medinës i inkurajoi komunitetet e palëve të marrëveshjes, musliman dhe jo musliman, që të organizojnë mbledhjen e ndihmave për të bërë pagesën për lirimin e robërve apo shpagimin e gjakut të tyre, secili komunitet për anëtarin e bashkësisë së vet. Kjo është pasqyruar në Kartën, duke filluar nga neni 3 deri te neni 12. Në nenin 12 thuhet: “Nëse në radhët e muslimanëve një njeri i varfër është fajtor i ndonjë sulmi, për të cilin shpagimi i gjakut bëhet i detyrueshëm ose ai merret rob dhe nuk është i aftë vetë ta paguajë shpërblimin për lirim; duhet të jetë detyrë e muslimanëve të tjerë ta paguajnë në emër të tij shpagimin e gjakut ose shpërblimin për lirim dhe ta lirojnë atë, me qëllim që, në marrëdhëniet e ndërsjella të muslimanëve, të krijoheshin virtytet dhe dashamirësia.[18] Me këtë hap, robëria, në fakt mori fund, përveç robërisë së luftës. Ndërsa, në nenin, 52, u garanton të drejtën e lëvizjes së lirë të gjithë qytetarëve njëlloj “Kushdo që del jashtë Medines është i sigurt, kushdo që qëndron në Medine është i sigurt, përveç atyre që bëjnë padrejtësi dhe parregullsi.”

Këto të drejta civile e politike, i ka promovuar edhe Pakoja e Ahtisarit, madje në mënyrë shumë të sforcuar dhe ekzagjeruar, për gjatë gjithë tekstit të marrëveshjes.[19]

 

9. Diversiteti fetar, etnik e kulturor

Karta e Medinës, në mënyrë të qartë e pranon diversitetin fetar, etnik e kulturor. Me vetë faktin, që Pejgamberi a.s., në tekstin e Kartës, i ka evidentuar fiset jomuslimane, është argumenti më i mirë për pranimin e diversitetit fetar, etnik e kulturor. Sepse, siç dihet, fiset hebreje, dallonin me muslimanët, për nga aspekti i fesë, etnisë dhe kulturës.

Që në fillim, Pejgamberi a.s., i cilësoi se të gjithë banorët e Jethribit (medinës), myslimanë, hebrenjë e politesitë, përbëjnë një kombësi (ummet). Prej nenit 27 deri te neni 36, Karta e Medinës, pasi theksonte se muslimanët dhe hebrenjët përbëjnë një kombësi politike e kushtetuese, në vazhdim e përcakton lirinë e besimit dhe të drejtën për të jetuar sipës fesë së tyre: “Ata, janë një bashkësi (ummet) me muslimanët, ata e ndjekin fenë e tyre, kurse muslimanët të veten…”. Zatën, kjo është logjika e fesë Islame. “Ju keni fenë tuaj, unë kam fenë time.” (Kafirun, 6); “Dhe nuk je ngarkuar t’i detyrosh ata me forcë!” (Gashije, 22); “Sikur të donte Zoti yt, do të besonin të gjithë ata që gjenden në tokë. Vallë, ti do t’i detyrosh njerëzit të bëhen besimtarë?!” (Junus, 99).

Të njëjtën metodë e ka ndjekur edhe Pakoja e Ahtisarit, e cila, promovon diversitetin fetar, etnik, e kulturor në mes komuniteteve në Kosovë: “Kosova do të garantojë mbrojtjen e identitetit kombëtar, etnik, kulturor, gjuhësor dhe fetar të të gjitha komuniteteve dhe pjesëtarëve të tyre.”[20]

 

10. Faktorizimi i pakicave në komponentë konstituive

Një element tjetër metodologjik, që ka përshkuar Kartën e Medinës është faktorizimi i fiseve apo etnive, në pozitë konstituive, e që përbën pikën më neuralgjike për arritjen e marrëveshjes.Pejgamberi a.s., që tashmë në Medinë, ishte factor i forcës, për shkak të shumicës muslimane dhe lidershipit të pakontestueshëm, e zgjodhi një strategji tipike dhe konform rethanave ekzistuese. Sikurse serbët, që refuzonin shqiptarët, ashtu edhe hebrenjët, nuk pranonin abstrahimin nga jeta udhëheqëse në Medinë. Ai, të gjitha fiset i faktorizoi, duke i vendosur në pozitë konstituive të marrëveshjes. Në nenin e dytë të Kartës, thuhet: “Të gjithë ata që bëjnë pjesë në këtë marrëveshje janë një ummet – bashkësi unike, kundrejt njerëzve të tjerë.” Siç shihet, në origjinal është përdorur fjala “ummet”, e që është ekuivalet për nocionin “komb”.[21]

Pastaj, neni 43, citon: “Medineja (Jethribi), brendësia e saj, është përgjegjësi (e shenjtë) për palët e kësaj marrëveshjeje.” Neni 48: “Muslimanët dhe jehuditë, duhet t’i dalin njëri-tjetrit në ndihmë kundër çdo njërit, i cili e sulmon Medinen.

Pra, i ka shndërruar në një popull të vetëm, duke i ulur tensionet, përfundimisht dhe, në anën tjetër, duke i shndërruar në factor për ndërtimin e vendit dhe marrjen e përgjegjësive. Çështja nuk ndalet vetëm në evidentimin e këtij fakti, porse, ky akt në mënyrë emblematike, përfaqëson lirinë dhe barazinë qytetare, të shtrirë në të gjitha nenet e Kartës. Është interesante, se edhe Shtetet e Bashkuara të Amerikës, në premabulën e Kushtetutës së tyre, e kanë evidentuar elementin e “popullit”, e jo atë të etnive apo të shteteve. Në preambulën e saj, thuhet: “Ne populli i Shteteve të Bashkuara…” (We the People of the United States).[22]

Lartësimi i fiseve, sidomos i fiseve të vogla, në nivel të barabartë, përveçse ishte vlerë kategorike kundër elitizmi fisnor, racizmit, origjinës, etj., që ishin mjaft të theksuara, në anën tjetër, kjo e evitoi çdo pakënaqësi apo pengesë për arritjen e marrëveshjes. Të gjithë, ndiheshin të barabartë. Sepse, Karta e evitoi idenë e mbizotërimeve fisnore, ndërkohë që të gjithë qytetarët, përmes hierarkisë fisnore, do të shndërrohen në pjesëmarrës të barabartë në udhëheqjen e qytet-shtetit të Medinës.  

Por, ç’e do që, të njëjtën metodologji e ka ndjekur edhe Pakoja e Ahtisarit, e cila, përveç shqiptarëve si komunitet më i madh, të gjitha komunitetet e tjera tradicionale në Kosovë, i ka ngritur në nivel konstituiv të shtetit, duke e shpallur Kosovën, si vend multietnik dhe multifetar, pavarësisht, përqindjen fare të vogël. Në pjesën “Dispozitat e përgjithshme”, dhe në Aneksin II “Të Drejtat e Komuniteteve dhe Pjesëtarëve të Komuniteteve”, pastaj në Aneksin V, Pakoja e Ahtisarit, u garanton kompetenca marramendëse komuniteteve pakicë, e që kryesisht kanë karakter të benifiteve se sa të drejta të njeriut, në kuptimin praktik të fjalës. 

Me këtë akt madhor, Karta e Medinës, i paraprinë të gjitha kartave të OKB-së, të cilat kanë shërbyer si prelud, për Pakon e Ahtisarit, siç është: Deklarata Universale për të drejtat e njeriut (1948); Konventa Evropiane për të Drejtat e Njeriut dhe Liritë Themelore (1950), Pakti Ndërkombëtar për të Drejtat Civile dhe Politike (1966); Pakti ndërkombëtar për të drejtat ekonomike, shoqërore dhe kulturore (1966), etj.

Njëherit, kjo përbën aktin historic, veçanërisht, kur e kemi parasysh faktin se kjo Kartë kushtetuese është shkruar në një kohë kur as që bëhej fjalë për të drejtat e qytetarëve në dy perandoritë e asaj kohe, ajo e Bizantit dhe e Persisë, e jo më për të drejtat e fiseve arabe në Gadishullin Arabik. Deri atëherë, i forti sundonte, ndërsa i dobëti sundohej, pavarësisht të drejtën. Por, Karta, promovoi barazinë qytetare, duke tejkaluar orvatjet e Platoni (te libri Republika) dhe Aristoteli në librin e tij mbi politikën për të hartuar një teori politike për shoqërinë greke të asaj kohe.[23]

 

11. Sanksionimi i politikave asimiluese

Sot, OKB-ja, i kushton shumë rëndësi lirive dhe të drejtave të njeriut, përfshirë aspektin etnik, fetar e kulturor, si një mbrojtje e dinjitetit të njeriut, e mbi të gjitha si një preventivë kundër asimilimit të llojit.[24] Por, Karta e Medinës, para mbi 14 shekujsh, i pati kushtuar një kujdes të shtuar, ruajtjes së veçorive grupor, ashtu që i faktorizoi fiset në njësi konstituive, duke u garantuar mbrojtje kundër çdo asimilimi.

Fiset, e kishin të drejtën e plotë të qëndronin në fenë, etninë e kulturën e vet, dhe nuk kishin asnjë detyrim, t’i përshtaten tipareve të palës shumicë, siç veprohet në projektet asimiluese. Prej nenit 27 deri te neni 36, Karta e Medinës, pasi theksonte se të gjithë përbëjnë një ummet, në vazhdim e përcaktonte të drejtën e jomuslimanëve për të punuar e vepruar sipas fesë tyre. Ata, janë një bashkësi (ummet) me muslimanët, ata e ndjekin fenë e tyre, kurse muslimanët të veten…”. Ndërsa, në nenin 17, citon: “Është detyrë e të gjithë muslimanëve të ndihmojnë dhe t'u ofrojnë sjellje miqësore çifutëve, të cilët kanë hyrë në marrëveshje me ta.

Këtë metodologji kundër asimilimit, e ndjek edhe Pakoja e Ahtisarit, e cila, në aneksin (II) - Të drejtat e komuniteteve dhe pjesëtarëve të tyre, neni 2.6., citon: “Kosova do të ndërmerr veprime efektive kundër të gjithë atyre që pengojnë gëzimin e të drejtave të pjesëtarëve të komuniteteve. Kosova do të përmbahet nga politikat apo praktikat që kanë për qëllim asimilimin, kundër vullnetit të tyre, të personave të cilët u përkasin komuniteteve dhe do të mbrojë këta persona nga çfarëdo veprimi që ka për qëllim një asimilim të tillë.

 

12. Centralizimi shtetëror dhe autonomia komunitare

Para marrëveshjes, Medineja ishte qytet i përndarë, kufijtë e tij fizikë ishin të paqartë, ngase, secili fis zotëronte territorin e vet. Mirëpo, ky trend do të mbarojë me Kartën e Medinës, e cila, Medinën e shndërroi në territor të përbashkët për të gjithë qytetarët, me të gjitha të drejtat, detyrimet dhe përgjegjësitë.

Pas ratifikimit të marrëveshjes, të gjitha fiset kanë qenë përgjegjës mbi Medinën, si nga aspekti i ruajtjes së paqës ashtu edhe nga aspekti i ndërtimit të jetës shoqërore. Neni 43 i Kartës së Medinës, citon: “Medineja (Jethribi), brendësia e saj, është përgjegjësi (e shenjtë) për palët e kësaj marrëveshjeje.” Ndërsa, nenin 48, Karta i obligon, palët, që ta mbrojnë Medinën edhe nga sulmet e jashtme: “Muslimanët dhe jehuditë, duhet t’i dalin njëri-tjetrit në ndihmë kundër çdo njërit, i cili e sulmon Medinën.”

Në këtë kontekst, qytet - shteti i Medinës, ka ndërtuar një autoritet të centralizuar, për sa i përket çështjeve të sigurisë, të brendshme apo të jashtme, përfshirë ndërtimin e mekanizmave të përgjithshëm shoqëror. Por, krahas, kësaj, Karta e Medinës, të gjitha fiseve, ua ka njohur një nivel të autonomisë në çështjet sociale dhe fetare,[25] e që mund ta quajmë si një lloj autonomia fisnore.

Muhamedi a.s. merrte vendime përfundimtare vetëm në rastet kur fiset nuk mund t’i zgjidhnin mosmarrëveshjet ndërmjet njëri-tjetrit dhe këto vendime bazoheshin në ligjet e përcaktuara në Kartë. [26] Kur anëtarët e bashkësisë hebraike, paraqitnin ndonjë çështje juridike përpara të Dërguarit Muhamed, si kryetar i qytetit – shtet të Medinës, ai i pyeste rabinët si e rregullon Tevrati (Tora) këtë çështje. Pasi merrte përgjigjën, kërkonte që të zbatohen rregullat e Torës.[27] Me një rast, pas marrëveshjes së Medinës, disa çifutë u paraqitën te Profeti Muhamed, që ai të zgjidhën dhe të gjykon në një debat dhe mospajtim mes tyre dhe një rast tjetër mes tyre dhe disa muslimanëve. Në rastin e parë, duke u bazuar në rastet gjyqësore mes çifutëve ai gjykoi në bazë të ligjeve të tyre gjyqësore. Në rastin e dytë ai gjykoi në favor të çifutëve pasi dëgjoi rastin nga të dy palët, por muslimanët që në fakt ishin hipokritë ishin të mërzitur nga ai gjykim. Kjo ngjarje potencohet edhe në Kur’an (4:65). [28]

Të njëjtën metodologji e ka ndjekur edhe Pakoja e Ahtisarit, si nga aspekti I sigurisë, ashtu edhe nga aspekti I çështjeve sociale. Kosova ka të drejtë, që të krijojë mekanizmat e sugurisë, Policinë (PK) dhe Forcën e Sigurisë (FSK), që kujdesen për paqën e brendshme, po edhe për sigurinë e jashtme (kufijtë), fillimisht në bashkëpunim me Prezencën Ushtarake Ndërkombëtare (PUN).[29] Në anën tjetër, ajo, të gjitha komuniteteve pakicë, u ka njohur një autonomi të brendshme organizative, madje në mënyrë shumë të zgjeruar, në çështjet sociale, që kanë të bëjnë me identitetin, fenë, gjuhën, kulturën, shkollimin, simbolet, etj.[30] Kështu, atyre, u ka rezervuar përfaqësim, në organet vendimarrëse: në Kuvend (Legjislativ), Qeveri (Ekzekutiv), etj., si një mbrojtje kundër asimilimit.

Mirëpo, për krahasim me Kartën e Medinës, që aplikoi një autonomi fisnore, brenda parimeve të drejtësisë, në anën tjetër, Pakoja e Ahtisarit, konceptin e autonomisë parimore në çështjet sociale, e ka ekzagjeruar përtej optimumit. Sepse, komunitetit serb, i ka rezervuar me automatizëm, një strukturë normative brenda marrveshjes, që autonominë e tyre etnike e lartëson në kornizë shtetërore brenda Republikës, e që fillon nga decentralizimi i komunave me shumicë serbe, ekstraterritorialiteti i kishave e manastireve ortodokse, politikat edukativo-arsimore, e deri te mandatet e rezervuara në Kuvend, Qeveri, Gjykatë Kushtetutese, e që e lëndojnë thelbësisht drejtësinë e marrëveshjes dhe e cenojnë integritetin e pavarësisë së Republikës së Kosovës.[31] Këto megakompetenca, nuk i ka asnjë komunitet pakicë në botë dhe as nuk mund të gjenden në ndonjë praktikë të marrveshjeve, nga e kaluara, prandaj, Pakon e Ahtisarit e etiketon me njollën e padrejtësisë.

 

13. Platformë shtetërore

Karta e Medinës, në asnjë vend, nuk e citon statusin e Medinës si shtet, siç pati vepruar, për shembull, Lidhja e Prizrenit, e cila në “Kararname”, neni 16, e shpall Prizrenin kryeqytet të Lidhjes. Sepse, ideja fillestare ishte arritja e paqës dhe bashkëjetesës ndërshoqërore. Por, Karta e Medinës është podium apo platformë themeltare, mbi të cilën është ngjizur dhe ndërtuar shteti në ardhje I Medinës. Është vetë Pejgamberi a.s., ai i cili, me drejtësi e vizion, menjëherë pas marrëveshjes, i konsolidoi radhët ndërshoqërore dhe e lartësoi Medinën në kornizë të qytet-shtetit. Në këtë kontekst, Medineja, e cila në Kartë, identifikohej me emrin e vjetër “Jethrib”, pas zhvillimeve te reja shtetformuese, fitoi emërtimin e ri “Medinë” (qytet) apo “medinetur-rresul”  - qyteti i Pejgamberit, si një dëshmi që e ndante imazhin e ri të Medinës nga mugëtira e së kaluarës. Në këtë drejtim, janë të njohura letrat e Pejgamberit a.s., drejtuar mbretërve e perandorëve, që e pasqyrojnë performancën e Medinës si shtet.[32]

Në analogji me këtë, edhe Pakoja e Ahtisarit, në asnjë vend, nuk e titullon Kosovën si shtet. Por, ajo, është platformë themeltare, mbi të cilën është shpallur Pavarësia e Republikës së Kosovës, më datë 17 shkurt 2008. Rrjedhimisht, Kosova shndërrohet në Republika e Kosovës dhe e krijon flamurin e ri, si një dëshmi, që identifikon profilin e ri të Kosovës dhe karakterin multietnik të saj.

 

Përfundim

Duke marrë për bazë gjithë atë që është thënë në këtë punim, mund të përfundojmë si në vijim:

1. Rasti i Medinës dhe i Kosovës, kanë përngjashmëri tipologjike, për nga karakteri i konfliktit, struktura e popullsisë, diversiteti fetar dhe etnik, antagonizmi i palëve konfliktuoze, etj.;

2. Karta e Medinës dhe Pakoja e Ahtisarit, në parim, kanë synuar paqën ndërshoqërore dhe kultivimin e bashkëjetesës, si objektiva madhor;

3. Karta e Medinës dhe Pakoja e Ahtisarit, mbrojnë fuqishëm karakterin multifetar, multietnik e multikulturor të shoqërisë, duke respektuar në plotëni, të drejtat civile e politike, për të gjithë qytetarët;

4. Në kontekst të zgjidhjes së konfliktit, Pakoja e Ahtisarit, ka zhvilluar një metodologji konvergjente me Kartën e Medinës, duke filluar nga ndërmjetësimi, dialogu, tejkalimi i sfidave, koncesionet, drejtësia, barazia qytetare, dinjiteti njerëzor, evitimi i diskriminimit, faktorizimi i pakicave në komponentë konstituive, mbrojtja e veçorive identitare, fetare, etnike e kulturore, e deri te sanksionimi i politikave asimiluese;

5. Karta e Medinës, rigorozisht është ndërtuar mbi parimet e drejtësisë dhe barazisë qytetare, gjersa nuk lë hapësirë për ndonjë dilemë apo kontestim. Për dallim prej saj, Pakoja e Ahtisarit, ka bërë tejkalime në parimet e drejtësisë, ashtu që ka privilegjuar pakicat etnike, posaçërisht pakicën serbe, të cilës i ka garantuar një status ekuivalent me kornizën e shtetit brenda shtetit, e që e cenon integritetin e vetë Republikës;

6. Karta e Medinës dhe Pakoja e Ahtisarit, janë platformë themeltare, mbi të cilat, janë ngjizur shtetet përkatëse në ardhje.*

 

 

(I botuar në revistën ‘Edukata Islame’, nr.122/2020, fq.101-120)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 



[1] Sipas disa burimeve, Pejgamberi a.s., së pari, e ka shkruar një verzion të Kartës vetëm për muslimanët (ensarët dhe muhaxhirinët), e pastaj, bazuar në zhvillimet socio-politike, të njëjtin dokument e ka transformuar në verzionin përfundimtar, duke e bërë gjithëpërfshirës për të gjitha komunitetet e Medinës, muslimanë e jomuslimanë.

[2] Ibn Hisham, Es-siretu’n-nebevijjetu, Daru Ibni Hazmi (botim i ri, i përmirësur dhe reduktuar), botimi i dytë, 1430/2009, fq. 232.

* Gjatë këtij punimi studimor, do t’i referohemi tekstit origjinal në gjuhën arabe: 1) Verzioni i Ibn Hishamit (shih: Ibn Hisham, Es-siretu’n-nebevijjetu, fq. 232); dhe 2) Verzioni i prezentuar nga Muhamed Hamidullahi (shih: Muhamed Hamidullah, Mexhmuatu’l vethaiki’s-sijasijjeti liahdin-nebevij vel hilafeti’rr-rrashideti, Darun-nefais, botimi gjashtë, Bejrut, 1407/1987, fq.57-64). Ndërsa, për përkthim në gjuhën shqipe, kryesisht është shfrytëzuar verzioni sipas: Bashkim Aliu, Muhamedi a.s. pishtari ndriçues, Furkan ISM, 1421/2000, Shkup, fq.237-241.

[3] Shih: Ibn Hisham, Es-siretu’n-nebevijjetu, po aty, fq. 234.

* Për arsye praktike, gjatë këtij punimit, do ta identifikojmë me emërtimin “Pako e Ahtisarit”, pasiqë me këtë emërtim njihet në opinionin e gjerë, po edhe për faktin se Propozim-marrëveshja ka determinuar nxjerren e disa ligjeve, në pako, me rastin e ratifikimit të saj. Gjatë punimit, do t’i referohemi tekstit zyrtar, i publikuar në internet, në faqen zyrtare të Kuvendit të Kosovës (shih: https://www.kuvendikosoves.org/common/docs/Propozim%20per%20Statusin%20e%20Kosoves.pdf, data e citimit:01.11.2018),

[4] Shih verzionin në gjuhën angleze: https://www.securitycouncilreport.org/atf/cf/%7b65BFCF9B-6D27-4E9C-8CD3-CF6E4FF96FF9%7d/Kosovo%20S2007%20168.Add1.pdf, data e citimit: 01.11.2018.

[5] Më gjerësisht shih:         

  https://www.kuvendikosoves.org/common/docs/Propozim%20per%20Statusin%20e%20Kosoves.pdf, data e citimit:01.11.2018.

[6] Shih: Richard Kelleher, Koncepti i paqes në Marrëveshjen e Medinës, (verzioni elektronik), burimi: http://www.zeriislam.com/artikulli.php?id=2965, data e publikimit:
18 Tetor 2014, data e citimit: 05.11.2018.

[7] Shih: Thomas W. Arnold, Historia e përhapjes së Islamit, përkth. Nexhat Ibrahimi, Dituria Islame, Prishtinë, 2004, fq. 34

[8] Shih:Thomas W. Arnold, Historia e përhapjes së Islamit, po aty, fq.35.

[9] Richard Kelleher, po aty.

[10] Richard Kelleher, po aty.

[11] Shih: Ibn Hisham, Es-siretu’n-nebevijjetu, po aty, fq. 232, 234.

[12] Shih: Richard Kelleher, po aty.

[13] Shih: Safijurrahman El-Mubarekfuri, Nektari i vulosur i xhennetit, Urtësia, Prishtinë, 1417/1997, fq.199.

[14] Shih: Pakoja e Ahtisarit: Aneksi (I) – Dispozita kushtetuese, nenët (3, 6, 8, 10, ); Aneksi (II) - Dë drejtat e komuniteteve dhe pjesëtarëve të tyre, nenët (1-4). Aneksi (III) – Decentralizimi, nenët: (4-14); Aneksi (V) - Trashëgimia fetare dhe kulturore, etj.

[15] Shih: Sulltan Ahmed Kureshi, Letrat e Muhamedit a.s., përktheu Mimoza Sinani, Logos A, Prishtinë, 2004, fq. 85-87.

[16] Sean William White, Kushtetuta e Medinës, burimi: http://ardhmeriaonline.com/artikull/article/kushtetuta-e-medines/#.W9XZQntKjIU, data e publikimit: pa datë, data e citimit: 25.10.2018.

[17] Pakoja e Ahtisarit, Dispozitat e përgjithshme, nenët (1.2. – 1.3.)

[18] Sulltan Ahmed Kureshi, Letrat e Muhamedit a.s., po aty, fq.65.

[19] Shih: Pakoja e Ahtisarit: Aneksi (I) – Dispozita kushtetuese, neni (2).

[20] Pakoja e Ahtisarit, Aneksi (II) - Të Drejtat e Komuniteteve dhe Pjesëtarëve të tyre, neni (3.2.)

[21] Ali bulaq, Historia, shoqëria dhe tradita, fq.179,

[22] Shih: The Constitution of the United States, sipas: https://www.usconstitution.net/const.pdf, pa datë të publikimit, data e citimit:25.11.2018.

[23] Shih: Muhamed Sherkavi, Vlerat e bashkëjetesës dhe parimet e saj në Kartën e Medinës, përkth. Elmaz Fida, burimi:

http://zaninalte.al/2015/03/vlerat-e-bashkejeteses-dhe-parimet-e-saj-ne-karten-e-medines/, data e publikimit:05.03.2015.

[24] Shih: “Pakti ndërkombëtar për të drejtat ekonomike, shoqërore dhe kulturore (1966)”, sipas: http://www.unmikonline.org/regulations/unmikgazette/03albanian/Ahri/AIntCovEconomicSocialCulturalRights.pdf, data e citimit 25.11.2018.

[25] Shih: Richard Kelleher, po aty.

[26] Shih: Richard Kelleher, po aty.

[27] Ekmeledin Ihsanoglu, Kultura e bashkëjetesës, përktheu Musli Ymeri & Xhabir Hamiti, Fakulteti i Studimeve Islame në Prishtinë, Prishtinë, 2007, fq.34-35.

[28] Shih: Xhemail Çupi, Diplomacia e Profetit Muhamed dhe relacionet e tij me Ithtarët e Librit, burimi: https://www.researchgate.net/publication/322471162_Diplomacia_e_profetit_Muhamed, pa datë të publikimit.

[29] Shih: Pakoja e Ahtisarit: Dispozitat e përgjithshme, Neni (9) - Sektori i sigurisë; Aneksi (VIII) - Sektori i Sigurisë në Kosovë.

[30] Shih: Pakoja e Ahtisarit, Aneksi (II) - Të drejtat e komuniteteve dhe pjesëtarëve të tyre, neni (3).

[31] Shih: Pakoja e Ahtisarit, Aneksi (I), neni (3.2.), neni (3.7.), pastaj nenët (5, 6, 7, 8).

[32] Shih: Muhamed Hamidullah, Mexhmuatu’l vethaiki’s-sijasijjeti…”, po aty; Xhemail Çupi, “Diplomacia e Profetit Muhamed…” po aty.

* Ky punim është verzioni i zgjeruar i kumtesës time, në sesionin shkencor “Karta e Medinës, prijatare e Deklaratës Universale të OKB-së për të drejtat e njeriut”, organizuar nga Bashkësia Islame e Maqedonisë, mbajtur më 01 dhjetor 2018, në Fakultetin e Shkencave Islame në Shkup.

Tmerri shovinist në Zelandën e Re!

Shkruan: Dr. Orhan Bislimaj

Vërtet, u tmerruam nga masakra në dy xhami në Christchurch në Zelandën e re. Shumë trishtuese dhe e trishtë. Në xhami më!? Zot, mos na provo! Të menqurit thonë edhe prej të keqit marrish mësim. Shumë e saktë!

 Sipas teorisë bihejvioriste, njeriu, nuk lindet kriminel e as kanibal. Po ashtu, nuk bëhet i tillë brenda natës. Gjatë formimit të tij, rol vendimtar ka familja, ambienti kulturor, shoqëria, shkolla, shokët, politika, pra faktorët oficiel dhe jooficiel. Bile, në bazë të tyre, njerëzit dallojnë në mendime, qëndrime, sjellje, veprime, e kështu me radhë.

 Krimineli e terroristi australian Brenton Tarrant,nuk është lindur gjakpirës, ai është bërë i tillë nga faktorët ndikues e determinues. Kush e bëri atë gjakpirës, familja, shoqëria, shteti, apo të gjithë bashkërisht!? Sigurisht, ai është frymëzuar nga një ideologji e caktuar. E kjo ideologji, duket se është më shumë se islamofobi, më shumë se krishterimocentrizëm, ajo është shovinizëm antiislam apo nekroislamizëm (vdekje islamit).

 Kur’ani i Madhërishëm, e ka sanksionuar ashpër urrejtjen e tjetrit për shkak të fesë, e mos të flasim për shkak të ngjyrës, racës, gjinisë, pamjës. Kësisoji, e ka sanksionuar çdo ideologji, me bazë fetare, nacionale apo kulturore, që sendërton koncept shovinist ndaj tjetrit. Pikërisht, për këtë arsye, feja është fe, e nuk është ideologji, ndërsa nocioni “Islam”, gjuhësisht do të thotë paqe, sepse e ndalon urrejtjen e tjetrit.

 Por, përballë dhimbjes kulmore për viktimat e Zelandës së Re, e kam hallin e shtëpisë tonë. Fatkeqësisht, ndër shqiptarë, e sidomos në Kosovë, disa vetje, me fuqi politike, partiake, shtetërore, e mediatike, shpeshherë frymëzojnë aspekte shoviniste kundër Islamit e muslimanëve. Ata, këtë diskurs e kanë të përditshëm, bindje dhe mision. Organet shtetërore i tolerojnë dhe subvencionojnë, dikush këshilltar i lartë (!?), tjetri ministër, tjetri ambasador. Përtej ngjashmërisë, do të ishte shumë fatale për të ardhmen tonë, nëse frymëzimi i tyre ideologjik, është simotër me ato të terroristit Brenton Tarrant, që i kishte qëndisur në pushkën e tij, emër për emër! Së paku, këtë e vërtetuan disa komentues shqiptar me ngazëllimin e tyre për këtë masakër.

 Shoqëria njerëzore ka nevojë për paqe. E, ne, shqiptarët, kemi nevojë edhe për dashuri, mirëkuptim dhe tolerancë. Kushdo që ushqen përçarje duhet ta linçojmë bashkërisht, e jo ta ushqejmë…!

COVID-19 NUK ËSHTË MURTAJË - (3)

Dr. Orhan Bislimaj

COVID-19 NUK ËSHTË MURTAJË - (3)

1. Hyrje

Tashmë pandemia Covid-19 është bërë objekt i debateve e diskutimeve publike të përditshme. Përveç atyre mjekësore, studiuesit u fokusuan edhe në analizimin e saj nga aspekti metafizik. Të krishterët këtë çështje e parashtruan në kontekst të së ashtuquajturës ‘murtajë biblike’, ndërsa myslimanët në prizmin e haditheve të Pejgamberit a.s., që kanë të bëjnë me murtajën. Poenta është e njëjtë, a mund të jetë pandemia Covid – 19 një murtajë e kohës sonë?[1]

 

2. Karakteristikat e murtajës

Duke marrë për bazë përkufizimet e bëra mbi murtajën[2], mund të veçojmë disa prej karakteristikave kryesore të saj:

1) Murtaja është sëmundje e gjitarëve. Fillimisht paraqitet te brejtësit, siç janë minjtë dhe përmes pleshtave transmetohet tek njerëzit. Murtaja apo vdekja e zezë, e vitit  1346 – 1353, që shkatërroi Evropën, Afrikën e Azinë dhe la mbi 200 milionë të vdekur, ishte përhapur përmes minjve e pleshtave.

2) Bakteri që e shkakton murtajën quhet ‘Yersinia pestis’. Emrin e mori nga bakteriologu francez-zviceran Alexandre Yersen, i cili në vitin 1894 zbuloi se murtaja shkaktohet nga një enterobakter zoonotik specifik.[3] Ky bakter, në trupin e njeriut shfaqet kryesisht në formën ‘bubonike’ - infeksion i nyjeve limfatike apo paraqitje e lungave që çelin plagë. Por, ka raste kur shfaqet edhe në formë pneumonike  - infeksion i ashpër në mushkëri dhe septikemike - infeksion i ashpër në gjak, ashtu që lëkura dhe indet e tjera mund të bëhen të zeza, si dhe të rrjedh gjak nga goja, hunda ose anusi.[4] Shkencëtarët e fushës thonë se ky bakter përmban delikatesa të rrezikshme, edhe për faktin se në patogjenezën e infeksionit marrin pjesë shumë faktorë.[5]

3) Përhapja e shpejtë. Pas rënies së saj, murtaja e infekton apo e prish ajrin, dhe nëpërmjet tij i shkatërron karakteret e njerëzve dhe trupat e tyre.[6] Në këtë kontekst duhet kuptuar hadithin e Pejgamberit a.s., që ka udhëzuar që të mos hymë në vendin ku ka rënë murtaja: “Nëse dëgjoni se në një vend ka rënë murtaja, mos hyni aty, e nëse ka ra aty ku jeni, atëherë mos ikni prej aty.”[7]

4) Lungat apo xhungat. Si veçori kryesore e murtajës janë lungat e ënjtura, që dalin në pjesë të ndryshme të trupit, bazuar në hadithe të Pejgamberit a.s.: “Ajo është një lungë e enjtur, si gunga e devesë, që del pas veshit dhe nën sqetull.”[8] Këto lunga shumë shpejt çahen, krijojnë plagë të dhembshme dhe rrjedhimisht shkaktojnë edhe vdekjen.[9]

5) Vdekjeprurëse. Murtaja është shumë vrasëse. Po ashtu, është gjithëpërfshirëse për të gjitha grupmoshat. Aktualisht, akoma nuk ka ndonjë vaksinë për parandalimin e infektimit dhe nuk pritet që të jetë në dispozicion në një të ardhme të afërt. E vetmja formë e mbrojtjes është distanca dhe evitimi i çdo kontakti me persona, kafshë, insekte apo materiale të infektuara.[10]

 

3. Shkaktarët e murtajës

Në parim, të gjithë dijetarët islamë pajtohen se shkaktari kryesor i murtajës është ‘ndyrësia’. Kjo ndyrësi mund të jetë dy sosh:

1) Nga aspekti i papastërtisë lëndore. Toksinat, ndyrësitë, fëlliqësirat dhe ajëri i pashëndetshëm janë prej shkaktarëve kryesor fizik të murtajës. Ajëri bëhet i pashëndetshëm nga shumë faktorë. Ndotet me substanca apo materiale të pista, në çfarëdo periudhe të vitit, ndonëse përhapet më tepër nga fundi i verës dhe në vjeshtë. Në vjeshtë, ajëri zakonisht është i ftohtë dhe kështu sekrecionet e papjekura, të grumbulluara gjatë verës, nxehen dhe pastaj fillojnë të prishene të kalbëzohen, duke shkaktuar pezmatime. Pikërisht në këtë gjendje, trupi është i kapshëm ndaj sëmundjeve.[11]

Po ashtu, në shumë burime e gjejmë se murtaja ka rënë në kohë luftrash, si pasojë e prishjes së kufomave. Për shembull, gjenerali i austriakëve, Eneo Pikolomini që erdhi nga Shkupi me ushtri dhe e invadoi Prizrenin në vitit 1689, ka vdekur nga murtaja. Bashkë me të vdiq edhe Pjeter Bogdani. Asokohe, kishte luftra të përgjakshme.

2) Nga aspekti i papastërtisë kuptimore - imoraliteti. Të gjithë dijetarët pajtohen se murtaja është produkt edhe i ndyrësive të imoralitetit. Në një hadith që e transmeton Abdullah ibn Omeri, Pejgamberi a.s., ka thënë:

لم تظهر الفاحشة في قوم قطُّ حتى يعلنوا بها إلا فشا فيهم الطاعون والأوجاع التي لم تكن في أسلافهم الذين مضوا

Nëse në një popull, përhapet imoraliteti (në të gjitha variantët e tij) publikisht, atëherë ai do të goditet gjithësesi me murtajë dhe uri të ndryshme, e që nuk kanë qenë te popujt e tjerë para tyre.[12]

Ky hadith dhe plotë të tjerë vërtetojnë paraqitjen e sëmundjeve për shkak të veseve amorale. Nuk është për qëllim vetëm si masë ndëshkimore prej Krijuesit, por si një pasojë që shkaktohet nga thyerja e ligjeve të natyrshme. Ngase, dihotomia e njeriut, pra fizikja dhe shpirtërorja, manifestohen dhe funksionojnë në një mënyrë ndërveprimi. Shëndoshmëria e tyre është evidente aq sa i përmbahen atyre rregullave ontologjike që i ka vendosur Krijuesi në gjithësi, si predispozita. Për shembull, nëse organizmit tonë i ofrojmë karburant, natyrisht se kemi thyer ligjet e aplikueshme. Njësoj ndodh edhe kur shpirtin tonë e ngarkojmë me imoralitet. Në cilindo rast, devijimi nga korniza e asaj që e ka përcaktuar Krijuesi, cilësohet si e panatyrshme dhe shkakton incident. Edhe dielli, po të dalë nga orbita e tij, shkakton çrregullim në gjithësi.

Në këtë kuptim, përplasja amorale e njeriut me ligjet lineare të gjithësisë, mbase prodhon situata të pa parshikushme, që shpërfaqen në sëmundje, pandemi e deri te të këqijat e tjera, e për të cilat Krijuesi i gjithësisë thotë në Kur’an se janë pasojë e vetë të bëmave të njeriut: “Për shkak të veprave (të këqia) të njerëzve, janë shaqur në tokë e në det të zeza (bela, skamje, katastrofa, humbje e bereqetit etj.), e për ta përjetuar ata një pjesë të kësaj të keqeje që e bënë, ashtu që tërhiqen (nga të këqijat).” (Er-Rrum, 41).

Madje, hipotezat që e ndërlidhin pandeminë Covid-19, në një murtajë të kohës sonë, më shumë e patën parasysh këtë aspekt të saj, si një shkundje prej Perëndisë, për shkak të devijimeve nga ligjet e natyrshme.[13]

Prandaj, feja islame nëpërmjet normave fetare, ritualeve të ndryshme i kushton shumë rëndësi pastrimit nga ndyrësitë. Për shembull abdesti nuk është vetëm pastërti e gjymtyrëve, por mbi të gjitha sublimim kategorik i pastërtisë shpirtërore kundrejt ndyrësive amorale. Bile, mund të themi se ky është thelbi i abdestit. Për ironi, sot arma kryesore kundër Covid-19, është pikërisht pastërtia dhe mbrojtja nga ndyrësitë.

 

4. Shkaktarët metafizikë të murtajës

Por, ç’e do që një pjesë e dijetarëve islamë, mendojnë se shkaktarët e vërtetë të murtajës duhet kërkuar në taborin shpirtëror e metafizik. Sipas tyre, simptomat e jashtme të saj, nuk janë vetë murtaja. Ibën Kajjim El-Xhevzij, duke ndërlidhur kuptimin e disa haditheve të Pejgamberit a.s., thotë se nocioni murtajë përdoret edhe për shkaqet e saj që mund të jenë: a) Një mbetje nga dënimi që i pati goditur Beni Israilët[14]; b) Pasojë nga goditja e brendshme e xhinëve; ose c) Pasojë e një mallkimi që e ka bërë ndonjëri prej pejgamberëve.[15]

Sipas El-Xhevzijut, ndikimi i xhinëve në realitetin tokësor dhe në shpirtrat e njerëzve, është e vërtetë e padiskutueshme. Pejgamberët na kanë treguar ne, për çështjet e së padukshmes. Edhe mjekët nuk mund t’i refuzojnë shkaqet metafizike. Sepse, simptomat fizike, që janë objekt i studimit nga ata, nuk u dëshmojnë atyre se murtaja nuk ka asnjë lidhje me shpirtin. E vërteta është se ka një lidhje mes shpirtit dhe vuajtjeve të trupit që shkaktohen nga sëmundjet, e në fund nga vetë vdekja.

Prandaj, ndikimin e shpirtërave të këqij, xhinëve (el-ervahush-shejtanijjetu) në natyrën njerëzore, në sëmundjet e saj, madje edhe në shkaktimin e vdekjes, e mohon veçse ai që ka padituri të thellë rreth çështjes së shpirtrave. Allahu i Lartësuar mund t’u lejojë këtyre shpirtërave, që të ndikojnë mbi trupat e njerëzve, duke shkaktuar sëmundje epidemike dhe prishur ajërin, ashtu sikurse përmes disa materialeve (që i përdorin magjistarët) ata arrijnë t’i shkaktojnë njerëzve vuajtje e komplikime shpirtërore.[16]

Në anën tjetër, El-Xhevziju thotë se ekzistojnë edhe faktorët, të cilët e pengojnë veprimin e këtyre forcave të këqija, siç janë dhikri (përkujtimi i Allahut), duatë, përgjërimi, përulja, sadakaja, leximi i Kur’anit e punë të tjera të mira. Gjatë kryerjes së këtyre veprave të mira, zbresin shpirtrat e mirë, melekët, të cilët i mposhtin dhe dëbojnë shpirtrat e këqij (xhindët), duke larguar të ligën dhe ndikimin e tyre negativ. [17]

Edhe më tej, ata që ndajnë këtë qëndrim, murtajën e kufizojnë drejtpërdrejt si një prekje e brendshme prej xhinëve. Pra, sipas tyre ‘murtaja është goditje prej xhinëve’, dhe e marrin si referencë hadithin me transmetim nga Ebu Musa el-Esh’arij r.a., se Pejgamberi a.s. ka thënë:

عن أبي موسى الأشعري رضي الله عنه قال قال رسول الله صلى الله عليه وسلم : " فناء أمتي بالطعن والطاعون فقيل يا رسول الله هذا الطعن قد عرفناه فما الطاعون قال وخز أعدائكم من الجن وفي كل شهادة "

“Do të përjetojë ymeti im të këqija prej ‘et-tanu’  dhe ‘et-taunu’ – murtaja. I është thënë: O i Dërguar i Zotit, këtë ‘et-tanu’ (sulm i brendshëm prej xhindëve) veçse po e dijmë, por çfarë është ‘et-taun’ – murtaja’? Tha: “Ajo është shpërfaqje e jashtme e goditjes së armiqëve tuaj nga xhindët dhe në secilën prej tyre ka shehidllëk për besimtarin.[18]

Ata, këmbëngulin se kjo nuk bie në kundërshtim me teorinë mjekësore mbi murtajën. Ngase, simptomat e saj, çfarëdo qofshin ato, mund të ndodhin nga një goditje e brendshme, që shkakton substanca toksike (helmuese). Fundja, mjekëve nuk u takon ta thonë një gjë të tillë, pasi që sulmet e xhinëve nuk mund të vërtetohen nga arsyeja, por vetëm nga shpallja. Për më shumë, sipas praktikës së njohur, murtaja nuk shfaqet vetëm në vende me ambient të ndytë, por edhe gjatë stinëve me ajër të pastër dhe në vende me ujë të shëndetshëm. Në rastin e kundërt, sikur të ishte produkt i ajërit të prishur apo ndyrësive lëndore, atëherë ajo do të duhej të ishte prezente gjatë gjithë kohës në tokë, pasiqë ajër të ndotur ka vazhdimisht, sa në njërin vend aq në tjetrin.[19]

Pavarësisht të vërtetës, që e di vetëm i Madhi Zot, megjithatë, ky perceptim, sikur reflekton atë përfytyrimin e frikshëm të njerëzve mbi murtajën. Ekziston në popull një opinion se, murtaja është një sëmundje, apo një lloj ‘shitimi’ prej fuqive të errëta, prej shpirtërave të këqij, si një produkt i lugetërve apo dhampirit, andaj edhe nuk mund të shpëtohet prej saj. Kur dikush e ka nemitur dikë, i ka thënë ‘të marrtë murtaja’, njësoj sikur ‘të hëngtë dreqi’, domethënë vdekja e sigurtë. Pra, presupozohet si një fatkeqësi natyrore, që nuk mund të ndalet e që nuk mund të iket prej saj. Kam bindjen se me këtë logjikë, njerëzit hezitojnë ta publikojnë infektimin edhe me virusin Covid-19, gjithnjë nga pikëpyetjet që ruajnë në mendjet e tyre, për dallim që nuk hezitojnë t’i publikojnë sëmundjet e tjera.

 

5. Covid-19 nuk është murtajë!

Bazuar në atë që është thënë më lartë, bazuar në argumentet fetare e shkencore, mund të konstatojmë se pandemia Covid-19 nuk është murtajë. Ndërmjet tyre ekzistojnë dallime e veçori për nga aspekti i shkaktarëve, simptomave dhe përmbajtjes, si në vijim:

1) Murtaja është prej bakteries të quajtur ‘Yersinia pestis’, ndërsa Covid-19 është prej virusit ‘corona’. Këto dyja janë dy familje krejtësisht të ndara e të ndryshme.[20] ‘Bakteri’, është organizëm shumë i vogël njëqelizor, që gjendet në ujë, në ajër, në tokë e në qenie të gjalla dhe kalbëzon e tharbëton lëndët organike ose shkakton sëmundje të ndryshme. Ndërsa, ‘virusi’ është mikroorganizmi më i vogël, që njihet deri më sot, i cili rritet e zhvillohet vetëm në qeniet e gjalla dhe shkakton sëmundje ngjitëse.[21] Siç shihet dallimi është substancial. Bakteri është më gjithëpërfshirës, mbijeton edhe në gjësende të ngurta ndërsa virusi mbijeton vetëm në organizma të gjallë me gjak.

2) Murtaja ka simptoma ‘bubonike’ - infeksion i nyjeve limfatike apo paraqitje e lungave që çelin plagë, ndërsa Covid-19 nuk ka simptoma të tilla, madje në asnjë rast. Pejgamberi a.s., kur është pyetur për murtajën ka thënë: “Ajo është një lungë e ënjtur, si gunga e devesë.” (Transmeton Ahmedi). Dijetarët islamë thonë se parim i ‘murtajës’ janë xhungat e jashtme në trup. Simptomat pneumonike dhe septikemike janë më të rralla.

3) Murtaja nuk do të përhapet në Meke dhe Medine, ndërsa Covid-19 është përhapur në këto dy vende. Sipas hadithit, të cilin e transmeton Ebu Hurejre r.a., Pejgamberi a.s. ka thënë: “Meka dhe Medina janë të mbrojtura prej engjëjve. Në të gjitha anët e tyre qëndrojnë engjëjt, andaj nuk do të hyjë kurrë dexhalli e as murtaja.” Ibni Kutejbe thotë se murtaja nuk ka ra asnjëherë në Meke e në Medine. Në anën tjetër, Meka e Medina nuk janë të mbrojtura prej epidemive e pandemive të tjera. Edhe Covid-19 i ka goditur këto dy vende, po aq sa vendet e tjera. Në kohën e kalifatit të Omerit r.a., pati rëndë një epidemi në Medine dhe si pasojë e saj njerëzit vdisnin shumë shpejt. Ndërsa, sa i përket një transmtimi që thotë se ka pasur murtajë në Meke, në vitin 749 h., Ibni Haxheri r.h. thotë se ka qenë epidemi e jo murtajë, por transmetuesit i është dukur ashtu.[22]

4) Murtaja (et-taun) dallon nga epidemia (el-veba). Epidemia është emërtim i përgjithshëm për çdo sëmundje ngjitëse, ndërsa murtaja identifikon sëmundjen e veçantë, pavarësisht që është ngjitëse. Kështu që, çdo epidemi nuk është murtajë, por çdo murtajë është edhe epidemi.

5) Në kuptimin metaforik, murtajë mund të quhet çdo sëmundje e rrezikshme epidemike, që përhapet me shpejtësi të madhe dhe që shkakton vdekje të shumta e të shpejta. Nëse Covid-19, quhet me këtë emër, nuk ka ndonjë gabim. Veçse duhet ditur se nuk bëhet fjalë për atë murtajën, që ka ardhur në hadithet e Pejgamberit a.s., e për të cilën Pejgamberi a.s. ka thënë se është martirizim për besimtarin.

 

(Revista 'Dituria Islame', nr.360/2020, fq.32-34)

 _________________

[1] Pas qetësimit në muajin gusht e shtator, epidemia Covid-19, përsëri u bë agresive gjatë muajit tetor e nëntor 2020. Tani, më 25.11.2020, kur po e shkruajmë këtë punim, numri total i rasteve pozitive në Kosovë është 36.253 dhe 948 raste të vdekjes. Ndërsa, në nivel të botës janë 60.744.487 raste pozitive dhe 1.427.188 raste të vdekjes. Shih: Instituti Kombëtar i Shëndetësisë Publike të Kosovës (IKShPK), publikimi i të dhënave për datën 25.11.2020. Po ashtu, shih: https://www.trt.net.tr/shqip/covid19.

[2] Për përkufizimin e murtajës, shih: Orhan Bislimaj, Murtaja epidemi e rrezikshme, i botuar në këtë revistë, në numrin e kaluar! Ky punim është vazhdimi i tretë.

[3] Shih: Islam ansiklopedisi, botues: Turkiye Diyanet Vakfi, fjala ‘taun’ (verzioni elektronik), sipas: https://islamansiklopedisi.org.tr/taun, data e citimit: 04.10.2020; shih: https://sq.wikipedia.org/wiki/Murtaja; shih: https://ar.wikipedia.org/wiki/ طاعون

[4] Shih: Medeline Kennedy, The bubonic plague still exists — here's how you get it and how to treat it, (verzioni elektronik), sipas: https://www.insider.com/how-to-treat-the-bubonic-plague, data e citimit:30.06.2020.

[5] Me gjerësisht, shih: Dr Abdul Ghaffar, Brucella, yersinia, bacillus, listeria dhe francisella, (verzioni elektronik) përkth. Lul Raka, sipas: http://microbiologybook.org/Albanian/Albanian-chap17.htm.

[6] Shih: Ibn Mendhur, Lisanu’l arab, lënda: ‘taane’ (verzioni elektronik), fq.2677.

[7] Sahihu’l Muslim, Kitabu: Et-tibb; babu: et-tauun, vet-tjeretu, vel kehanetu, hadithi nr.5734.

[8] Transmeton Buhariu. Hadithi është sahih.

[9] Shih: Ibnu’l Kajjim El-Xhevzijj, Zadu’l mead, vërtetimi shkencor nga Shuajb Arnauti dhe Abdulkader Arnauti, Er-Rrisaletu, botimi i tretë, 1998/1419, vëll. 4, fq. 35; En-Nevevij, Sherhu Sahihi’l Muslim, vëll.14/425.

[10] Shih: Ministria e shëndetësisë e Arabisë Saudite, sipas: https://www.moh.gov.sa/HealthAwareness/EducationalContent/Diseases/Infectious/Pages/011.aspx,

[11] Shih: Ibnu’l Kajjim El-Xhevzijj, po aty, fq. 37.

[12] Hadithin e transmetojnë: Ibën Maxhe, Bezzari, Bejhekiu dhe Hakimi nga Ibën Omeri r.a.: shih: https://www.islamweb.net/ar/article/175173/ حديث-الخصال-الخمس

[13] Shih: Brandon Clay, Covid-19 – Biblical Plague?, verzioni elektronik, sipas: https://answersingenesis.org/coronavirus/covid19-biblical-plague/, data e botimit:29.03.2020.

[14] Transmeton Usamete bin Zejd se Pejgamberi a.s. e ka përmendur ‘murtajën’ dhe ka thënë: “Një mbetje nga dënimi që e pati goditur një popull nga Beni Israilët…” (Transmeton Buhariu, Hadithi është sahih).

[15] Shih: Ibnu’l Kajjim El-Xhevzijj, po aty, fq.36.

[16] Shih: Ibnu’l Kajjim El-Xhevzijj, po aty, fq.36.

[17] Shih: Ibnu’l Kajjim El-Xhevzijj, po aty, fq.37.

[18] Transmeton Ahmedi. Po ashtu, e transmeton Albani në Sahihu et-tergib vet-terhib. Goditja prej xhindëve quhet ‘et-tanu’, ndërsa shpërfaqja e kësaj quhet ‘el-vahzu’, sepse ndodhë nga brenda, ashtu që së pari jep efekte të brendshme pastaj kalon në simptoma të jashtme, për dallim prej goditjes së njerëzve që fillon prej jashtë e pastaj shfaqen simptomat e brendshme.

[19] Shih:Muhamed Salih El-Munxhid, Hel meradun kuruna minet-taun (verzioni elektronik), sipas: https://islamqa.info/ar/answers/333763/هل-مرض-كورونا-من-الطاعون

[20] Më gjerësisht, për virusin corona, shih: https://en.m.wikipedia.org/wiki/Coronavirus; ndërsa për bakterien ‘yersinia’, shih: https://en.m.wikipedia.org/wiki/Yersinia_pestis.

[21] Shih: Nocioni ‘bakter’ dhe ‘virus’, sipas: http://www.fjalori.shkenca.org/

[22] Shih: El-Askalanij, Fet’hu’l-Bari Sherhu Sahihi’l-Buhari, botimi i parë, daru’s-selam, Rijad, 2000, vëll.10, fq.220- 236.

Ndalimi i casinove dhe rimbursimi!

 

 

Shkruan: Dr. Orhan Bislimaj

“Çka nuk e kap mendja, mos e lyp n’qitap, po edhe çka e thotë qitapi, veç që lodhesh, ndryshe nuk është”. Kështu thotë populli! Kur’ani, ndalon rreptësisht casinon, kumarin, bixhozin, fallin, etj, duke lajmëruar se janë tipare të njerëzve të ‘ngurtë’, që nuk jetojnë për të jetuar, por për t’u ushqyer.

Karen Amstrong, gjersa përshkruan vetitë çnjerëzore të shoqërive primitive, në anë tjetër, nga këndi i prespektivës sociale, i përshkruan me konsideratë përpjekjet madhore të Muhamedit a.s., në vetëdijësimin e njerëzve kundër dukurive të tilla negative. Fatmirësisht, sot të gjithë e dijmë se këto lojëra janë fatkeqe. Por, besoj se e kemi ditur edhe kur i kemi hapur.

Është gjunah prej Zotit, që shteti të luajë me fatin e qytetarit, në emër të një takse të përgjakur. Popullit, nuk i vije shpirti te hunda, badihava. As, nuk e lëshon atdheun prej qejfit!? Si pasojë e këtyre veprimtarive bankrotuese, shumë djemë e vajza kanë përjetuar fat tragjik, shumë prindër ‘kanë mbetur’ pa fëmijë. Fronti kundër të këqijave nuk iu takon vetëm imamëve, por të gjithë anëtarëve të shoqërisë, pa dallime.

Ky vendim për ndalimin e lojërave fatzeza, përtej obligimit, sa do pak, është një rimbursim i vlerave identitare. Është një lloj kursimi nga të këqijat shtetërore shkatërrimtare, e teoritë elitare mbi profitin thonë se, nuk fitohet duke fituar, por duke kursyer…! (O.B.)

Kryesia e BIRK - ut

Lajme – Bashkësia Islame e Kosovës

Webfaqja zyrtare e Bashkësisë Islame Lajme – Bashkësia Islame e Kosovës
  • Me rastin e festës së Fitër-Bajramit e cila do të jetë më datën 13 maj 2021 (e enjte), duke marrë parasysh gjendjen pandemike në të cilën gjendemi, si dhe në kuadër të marrjes së masave preventive për mospërshkallëzim të mëtutjeshëm të situatës, Kryesia e Bashkësisë Islame të Republikës të Kosovës nxjerr këtë: N J O …

KBI Prizren

Njoftime

Kur`an, Tefsir, Akaid, Fikh, Hadith, Histori Islame, Fetva të ndryshme, Video - Ligjërata ...

Në facebook

Tanzil.net

Librat

Mp3quran.net

Sa janë online

Kemi 8 miq dhe s'ka antarë në linjë