COVID-19 NUK ËSHTË MURTAJË - (3)

Dr. Orhan Bislimaj

COVID-19 NUK ËSHTË MURTAJË - (3)

1. Hyrje

Tashmë pandemia Covid-19 është bërë objekt i debateve e diskutimeve publike të përditshme. Përveç atyre mjekësore, studiuesit u fokusuan edhe në analizimin e saj nga aspekti metafizik. Të krishterët këtë çështje e parashtruan në kontekst të së ashtuquajturës ‘murtajë biblike’, ndërsa myslimanët në prizmin e haditheve të Pejgamberit a.s., që kanë të bëjnë me murtajën. Poenta është e njëjtë, a mund të jetë pandemia Covid – 19 një murtajë e kohës sonë?[1]

 

2. Karakteristikat e murtajës

Duke marrë për bazë përkufizimet e bëra mbi murtajën[2], mund të veçojmë disa prej karakteristikave kryesore të saj:

1) Murtaja është sëmundje e gjitarëve. Fillimisht paraqitet te brejtësit, siç janë minjtë dhe përmes pleshtave transmetohet tek njerëzit. Murtaja apo vdekja e zezë, e vitit  1346 – 1353, që shkatërroi Evropën, Afrikën e Azinë dhe la mbi 200 milionë të vdekur, ishte përhapur përmes minjve e pleshtave.

2) Bakteri që e shkakton murtajën quhet ‘Yersinia pestis’. Emrin e mori nga bakteriologu francez-zviceran Alexandre Yersen, i cili në vitin 1894 zbuloi se murtaja shkaktohet nga një enterobakter zoonotik specifik.[3] Ky bakter, në trupin e njeriut shfaqet kryesisht në formën ‘bubonike’ - infeksion i nyjeve limfatike apo paraqitje e lungave që çelin plagë. Por, ka raste kur shfaqet edhe në formë pneumonike  - infeksion i ashpër në mushkëri dhe septikemike - infeksion i ashpër në gjak, ashtu që lëkura dhe indet e tjera mund të bëhen të zeza, si dhe të rrjedh gjak nga goja, hunda ose anusi.[4] Shkencëtarët e fushës thonë se ky bakter përmban delikatesa të rrezikshme, edhe për faktin se në patogjenezën e infeksionit marrin pjesë shumë faktorë.[5]

3) Përhapja e shpejtë. Pas rënies së saj, murtaja e infekton apo e prish ajrin, dhe nëpërmjet tij i shkatërron karakteret e njerëzve dhe trupat e tyre.[6] Në këtë kontekst duhet kuptuar hadithin e Pejgamberit a.s., që ka udhëzuar që të mos hymë në vendin ku ka rënë murtaja: “Nëse dëgjoni se në një vend ka rënë murtaja, mos hyni aty, e nëse ka ra aty ku jeni, atëherë mos ikni prej aty.”[7]

4) Lungat apo xhungat. Si veçori kryesore e murtajës janë lungat e ënjtura, që dalin në pjesë të ndryshme të trupit, bazuar në hadithe të Pejgamberit a.s.: “Ajo është një lungë e enjtur, si gunga e devesë, që del pas veshit dhe nën sqetull.”[8] Këto lunga shumë shpejt çahen, krijojnë plagë të dhembshme dhe rrjedhimisht shkaktojnë edhe vdekjen.[9]

5) Vdekjeprurëse. Murtaja është shumë vrasëse. Po ashtu, është gjithëpërfshirëse për të gjitha grupmoshat. Aktualisht, akoma nuk ka ndonjë vaksinë për parandalimin e infektimit dhe nuk pritet që të jetë në dispozicion në një të ardhme të afërt. E vetmja formë e mbrojtjes është distanca dhe evitimi i çdo kontakti me persona, kafshë, insekte apo materiale të infektuara.[10]

 

3. Shkaktarët e murtajës

Në parim, të gjithë dijetarët islamë pajtohen se shkaktari kryesor i murtajës është ‘ndyrësia’. Kjo ndyrësi mund të jetë dy sosh:

1) Nga aspekti i papastërtisë lëndore. Toksinat, ndyrësitë, fëlliqësirat dhe ajëri i pashëndetshëm janë prej shkaktarëve kryesor fizik të murtajës. Ajëri bëhet i pashëndetshëm nga shumë faktorë. Ndotet me substanca apo materiale të pista, në çfarëdo periudhe të vitit, ndonëse përhapet më tepër nga fundi i verës dhe në vjeshtë. Në vjeshtë, ajëri zakonisht është i ftohtë dhe kështu sekrecionet e papjekura, të grumbulluara gjatë verës, nxehen dhe pastaj fillojnë të prishene të kalbëzohen, duke shkaktuar pezmatime. Pikërisht në këtë gjendje, trupi është i kapshëm ndaj sëmundjeve.[11]

Po ashtu, në shumë burime e gjejmë se murtaja ka rënë në kohë luftrash, si pasojë e prishjes së kufomave. Për shembull, gjenerali i austriakëve, Eneo Pikolomini që erdhi nga Shkupi me ushtri dhe e invadoi Prizrenin në vitit 1689, ka vdekur nga murtaja. Bashkë me të vdiq edhe Pjeter Bogdani. Asokohe, kishte luftra të përgjakshme.

2) Nga aspekti i papastërtisë kuptimore - imoraliteti. Të gjithë dijetarët pajtohen se murtaja është produkt edhe i ndyrësive të imoralitetit. Në një hadith që e transmeton Abdullah ibn Omeri, Pejgamberi a.s., ka thënë:

لم تظهر الفاحشة في قوم قطُّ حتى يعلنوا بها إلا فشا فيهم الطاعون والأوجاع التي لم تكن في أسلافهم الذين مضوا

Nëse në një popull, përhapet imoraliteti (në të gjitha variantët e tij) publikisht, atëherë ai do të goditet gjithësesi me murtajë dhe uri të ndryshme, e që nuk kanë qenë te popujt e tjerë para tyre.[12]

Ky hadith dhe plotë të tjerë vërtetojnë paraqitjen e sëmundjeve për shkak të veseve amorale. Nuk është për qëllim vetëm si masë ndëshkimore prej Krijuesit, por si një pasojë që shkaktohet nga thyerja e ligjeve të natyrshme. Ngase, dihotomia e njeriut, pra fizikja dhe shpirtërorja, manifestohen dhe funksionojnë në një mënyrë ndërveprimi. Shëndoshmëria e tyre është evidente aq sa i përmbahen atyre rregullave ontologjike që i ka vendosur Krijuesi në gjithësi, si predispozita. Për shembull, nëse organizmit tonë i ofrojmë karburant, natyrisht se kemi thyer ligjet e aplikueshme. Njësoj ndodh edhe kur shpirtin tonë e ngarkojmë me imoralitet. Në cilindo rast, devijimi nga korniza e asaj që e ka përcaktuar Krijuesi, cilësohet si e panatyrshme dhe shkakton incident. Edhe dielli, po të dalë nga orbita e tij, shkakton çrregullim në gjithësi.

Në këtë kuptim, përplasja amorale e njeriut me ligjet lineare të gjithësisë, mbase prodhon situata të pa parshikushme, që shpërfaqen në sëmundje, pandemi e deri te të këqijat e tjera, e për të cilat Krijuesi i gjithësisë thotë në Kur’an se janë pasojë e vetë të bëmave të njeriut: “Për shkak të veprave (të këqia) të njerëzve, janë shaqur në tokë e në det të zeza (bela, skamje, katastrofa, humbje e bereqetit etj.), e për ta përjetuar ata një pjesë të kësaj të keqeje që e bënë, ashtu që tërhiqen (nga të këqijat).” (Er-Rrum, 41).

Madje, hipotezat që e ndërlidhin pandeminë Covid-19, në një murtajë të kohës sonë, më shumë e patën parasysh këtë aspekt të saj, si një shkundje prej Perëndisë, për shkak të devijimeve nga ligjet e natyrshme.[13]

Prandaj, feja islame nëpërmjet normave fetare, ritualeve të ndryshme i kushton shumë rëndësi pastrimit nga ndyrësitë. Për shembull abdesti nuk është vetëm pastërti e gjymtyrëve, por mbi të gjitha sublimim kategorik i pastërtisë shpirtërore kundrejt ndyrësive amorale. Bile, mund të themi se ky është thelbi i abdestit. Për ironi, sot arma kryesore kundër Covid-19, është pikërisht pastërtia dhe mbrojtja nga ndyrësitë.

 

4. Shkaktarët metafizikë të murtajës

Por, ç’e do që një pjesë e dijetarëve islamë, mendojnë se shkaktarët e vërtetë të murtajës duhet kërkuar në taborin shpirtëror e metafizik. Sipas tyre, simptomat e jashtme të saj, nuk janë vetë murtaja. Ibën Kajjim El-Xhevzij, duke ndërlidhur kuptimin e disa haditheve të Pejgamberit a.s., thotë se nocioni murtajë përdoret edhe për shkaqet e saj që mund të jenë: a) Një mbetje nga dënimi që i pati goditur Beni Israilët[14]; b) Pasojë nga goditja e brendshme e xhinëve; ose c) Pasojë e një mallkimi që e ka bërë ndonjëri prej pejgamberëve.[15]

Sipas El-Xhevzijut, ndikimi i xhinëve në realitetin tokësor dhe në shpirtrat e njerëzve, është e vërtetë e padiskutueshme. Pejgamberët na kanë treguar ne, për çështjet e së padukshmes. Edhe mjekët nuk mund t’i refuzojnë shkaqet metafizike. Sepse, simptomat fizike, që janë objekt i studimit nga ata, nuk u dëshmojnë atyre se murtaja nuk ka asnjë lidhje me shpirtin. E vërteta është se ka një lidhje mes shpirtit dhe vuajtjeve të trupit që shkaktohen nga sëmundjet, e në fund nga vetë vdekja.

Prandaj, ndikimin e shpirtërave të këqij, xhinëve (el-ervahush-shejtanijjetu) në natyrën njerëzore, në sëmundjet e saj, madje edhe në shkaktimin e vdekjes, e mohon veçse ai që ka padituri të thellë rreth çështjes së shpirtrave. Allahu i Lartësuar mund t’u lejojë këtyre shpirtërave, që të ndikojnë mbi trupat e njerëzve, duke shkaktuar sëmundje epidemike dhe prishur ajërin, ashtu sikurse përmes disa materialeve (që i përdorin magjistarët) ata arrijnë t’i shkaktojnë njerëzve vuajtje e komplikime shpirtërore.[16]

Në anën tjetër, El-Xhevziju thotë se ekzistojnë edhe faktorët, të cilët e pengojnë veprimin e këtyre forcave të këqija, siç janë dhikri (përkujtimi i Allahut), duatë, përgjërimi, përulja, sadakaja, leximi i Kur’anit e punë të tjera të mira. Gjatë kryerjes së këtyre veprave të mira, zbresin shpirtrat e mirë, melekët, të cilët i mposhtin dhe dëbojnë shpirtrat e këqij (xhindët), duke larguar të ligën dhe ndikimin e tyre negativ. [17]

Edhe më tej, ata që ndajnë këtë qëndrim, murtajën e kufizojnë drejtpërdrejt si një prekje e brendshme prej xhinëve. Pra, sipas tyre ‘murtaja është goditje prej xhinëve’, dhe e marrin si referencë hadithin me transmetim nga Ebu Musa el-Esh’arij r.a., se Pejgamberi a.s. ka thënë:

عن أبي موسى الأشعري رضي الله عنه قال قال رسول الله صلى الله عليه وسلم : " فناء أمتي بالطعن والطاعون فقيل يا رسول الله هذا الطعن قد عرفناه فما الطاعون قال وخز أعدائكم من الجن وفي كل شهادة "

“Do të përjetojë ymeti im të këqija prej ‘et-tanu’  dhe ‘et-taunu’ – murtaja. I është thënë: O i Dërguar i Zotit, këtë ‘et-tanu’ (sulm i brendshëm prej xhindëve) veçse po e dijmë, por çfarë është ‘et-taun’ – murtaja’? Tha: “Ajo është shpërfaqje e jashtme e goditjes së armiqëve tuaj nga xhindët dhe në secilën prej tyre ka shehidllëk për besimtarin.[18]

Ata, këmbëngulin se kjo nuk bie në kundërshtim me teorinë mjekësore mbi murtajën. Ngase, simptomat e saj, çfarëdo qofshin ato, mund të ndodhin nga një goditje e brendshme, që shkakton substanca toksike (helmuese). Fundja, mjekëve nuk u takon ta thonë një gjë të tillë, pasi që sulmet e xhinëve nuk mund të vërtetohen nga arsyeja, por vetëm nga shpallja. Për më shumë, sipas praktikës së njohur, murtaja nuk shfaqet vetëm në vende me ambient të ndytë, por edhe gjatë stinëve me ajër të pastër dhe në vende me ujë të shëndetshëm. Në rastin e kundërt, sikur të ishte produkt i ajërit të prishur apo ndyrësive lëndore, atëherë ajo do të duhej të ishte prezente gjatë gjithë kohës në tokë, pasiqë ajër të ndotur ka vazhdimisht, sa në njërin vend aq në tjetrin.[19]

Pavarësisht të vërtetës, që e di vetëm i Madhi Zot, megjithatë, ky perceptim, sikur reflekton atë përfytyrimin e frikshëm të njerëzve mbi murtajën. Ekziston në popull një opinion se, murtaja është një sëmundje, apo një lloj ‘shitimi’ prej fuqive të errëta, prej shpirtërave të këqij, si një produkt i lugetërve apo dhampirit, andaj edhe nuk mund të shpëtohet prej saj. Kur dikush e ka nemitur dikë, i ka thënë ‘të marrtë murtaja’, njësoj sikur ‘të hëngtë dreqi’, domethënë vdekja e sigurtë. Pra, presupozohet si një fatkeqësi natyrore, që nuk mund të ndalet e që nuk mund të iket prej saj. Kam bindjen se me këtë logjikë, njerëzit hezitojnë ta publikojnë infektimin edhe me virusin Covid-19, gjithnjë nga pikëpyetjet që ruajnë në mendjet e tyre, për dallim që nuk hezitojnë t’i publikojnë sëmundjet e tjera.

 

5. Covid-19 nuk është murtajë!

Bazuar në atë që është thënë më lartë, bazuar në argumentet fetare e shkencore, mund të konstatojmë se pandemia Covid-19 nuk është murtajë. Ndërmjet tyre ekzistojnë dallime e veçori për nga aspekti i shkaktarëve, simptomave dhe përmbajtjes, si në vijim:

1) Murtaja është prej bakteries të quajtur ‘Yersinia pestis’, ndërsa Covid-19 është prej virusit ‘corona’. Këto dyja janë dy familje krejtësisht të ndara e të ndryshme.[20] ‘Bakteri’, është organizëm shumë i vogël njëqelizor, që gjendet në ujë, në ajër, në tokë e në qenie të gjalla dhe kalbëzon e tharbëton lëndët organike ose shkakton sëmundje të ndryshme. Ndërsa, ‘virusi’ është mikroorganizmi më i vogël, që njihet deri më sot, i cili rritet e zhvillohet vetëm në qeniet e gjalla dhe shkakton sëmundje ngjitëse.[21] Siç shihet dallimi është substancial. Bakteri është më gjithëpërfshirës, mbijeton edhe në gjësende të ngurta ndërsa virusi mbijeton vetëm në organizma të gjallë me gjak.

2) Murtaja ka simptoma ‘bubonike’ - infeksion i nyjeve limfatike apo paraqitje e lungave që çelin plagë, ndërsa Covid-19 nuk ka simptoma të tilla, madje në asnjë rast. Pejgamberi a.s., kur është pyetur për murtajën ka thënë: “Ajo është një lungë e ënjtur, si gunga e devesë.” (Transmeton Ahmedi). Dijetarët islamë thonë se parim i ‘murtajës’ janë xhungat e jashtme në trup. Simptomat pneumonike dhe septikemike janë më të rralla.

3) Murtaja nuk do të përhapet në Meke dhe Medine, ndërsa Covid-19 është përhapur në këto dy vende. Sipas hadithit, të cilin e transmeton Ebu Hurejre r.a., Pejgamberi a.s. ka thënë: “Meka dhe Medina janë të mbrojtura prej engjëjve. Në të gjitha anët e tyre qëndrojnë engjëjt, andaj nuk do të hyjë kurrë dexhalli e as murtaja.” Ibni Kutejbe thotë se murtaja nuk ka ra asnjëherë në Meke e në Medine. Në anën tjetër, Meka e Medina nuk janë të mbrojtura prej epidemive e pandemive të tjera. Edhe Covid-19 i ka goditur këto dy vende, po aq sa vendet e tjera. Në kohën e kalifatit të Omerit r.a., pati rëndë një epidemi në Medine dhe si pasojë e saj njerëzit vdisnin shumë shpejt. Ndërsa, sa i përket një transmtimi që thotë se ka pasur murtajë në Meke, në vitin 749 h., Ibni Haxheri r.h. thotë se ka qenë epidemi e jo murtajë, por transmetuesit i është dukur ashtu.[22]

4) Murtaja (et-taun) dallon nga epidemia (el-veba). Epidemia është emërtim i përgjithshëm për çdo sëmundje ngjitëse, ndërsa murtaja identifikon sëmundjen e veçantë, pavarësisht që është ngjitëse. Kështu që, çdo epidemi nuk është murtajë, por çdo murtajë është edhe epidemi.

5) Në kuptimin metaforik, murtajë mund të quhet çdo sëmundje e rrezikshme epidemike, që përhapet me shpejtësi të madhe dhe që shkakton vdekje të shumta e të shpejta. Nëse Covid-19, quhet me këtë emër, nuk ka ndonjë gabim. Veçse duhet ditur se nuk bëhet fjalë për atë murtajën, që ka ardhur në hadithet e Pejgamberit a.s., e për të cilën Pejgamberi a.s. ka thënë se është martirizim për besimtarin.

 

(Revista 'Dituria Islame', nr.360/2020, fq.32-34)

 _________________

[1] Pas qetësimit në muajin gusht e shtator, epidemia Covid-19, përsëri u bë agresive gjatë muajit tetor e nëntor 2020. Tani, më 25.11.2020, kur po e shkruajmë këtë punim, numri total i rasteve pozitive në Kosovë është 36.253 dhe 948 raste të vdekjes. Ndërsa, në nivel të botës janë 60.744.487 raste pozitive dhe 1.427.188 raste të vdekjes. Shih: Instituti Kombëtar i Shëndetësisë Publike të Kosovës (IKShPK), publikimi i të dhënave për datën 25.11.2020. Po ashtu, shih: https://www.trt.net.tr/shqip/covid19.

[2] Për përkufizimin e murtajës, shih: Orhan Bislimaj, Murtaja epidemi e rrezikshme, i botuar në këtë revistë, në numrin e kaluar! Ky punim është vazhdimi i tretë.

[3] Shih: Islam ansiklopedisi, botues: Turkiye Diyanet Vakfi, fjala ‘taun’ (verzioni elektronik), sipas: https://islamansiklopedisi.org.tr/taun, data e citimit: 04.10.2020; shih: https://sq.wikipedia.org/wiki/Murtaja; shih: https://ar.wikipedia.org/wiki/ طاعون

[4] Shih: Medeline Kennedy, The bubonic plague still exists — here's how you get it and how to treat it, (verzioni elektronik), sipas: https://www.insider.com/how-to-treat-the-bubonic-plague, data e citimit:30.06.2020.

[5] Me gjerësisht, shih: Dr Abdul Ghaffar, Brucella, yersinia, bacillus, listeria dhe francisella, (verzioni elektronik) përkth. Lul Raka, sipas: http://microbiologybook.org/Albanian/Albanian-chap17.htm.

[6] Shih: Ibn Mendhur, Lisanu’l arab, lënda: ‘taane’ (verzioni elektronik), fq.2677.

[7] Sahihu’l Muslim, Kitabu: Et-tibb; babu: et-tauun, vet-tjeretu, vel kehanetu, hadithi nr.5734.

[8] Transmeton Buhariu. Hadithi është sahih.

[9] Shih: Ibnu’l Kajjim El-Xhevzijj, Zadu’l mead, vërtetimi shkencor nga Shuajb Arnauti dhe Abdulkader Arnauti, Er-Rrisaletu, botimi i tretë, 1998/1419, vëll. 4, fq. 35; En-Nevevij, Sherhu Sahihi’l Muslim, vëll.14/425.

[10] Shih: Ministria e shëndetësisë e Arabisë Saudite, sipas: https://www.moh.gov.sa/HealthAwareness/EducationalContent/Diseases/Infectious/Pages/011.aspx,

[11] Shih: Ibnu’l Kajjim El-Xhevzijj, po aty, fq. 37.

[12] Hadithin e transmetojnë: Ibën Maxhe, Bezzari, Bejhekiu dhe Hakimi nga Ibën Omeri r.a.: shih: https://www.islamweb.net/ar/article/175173/ حديث-الخصال-الخمس

[13] Shih: Brandon Clay, Covid-19 – Biblical Plague?, verzioni elektronik, sipas: https://answersingenesis.org/coronavirus/covid19-biblical-plague/, data e botimit:29.03.2020.

[14] Transmeton Usamete bin Zejd se Pejgamberi a.s. e ka përmendur ‘murtajën’ dhe ka thënë: “Një mbetje nga dënimi që e pati goditur një popull nga Beni Israilët…” (Transmeton Buhariu, Hadithi është sahih).

[15] Shih: Ibnu’l Kajjim El-Xhevzijj, po aty, fq.36.

[16] Shih: Ibnu’l Kajjim El-Xhevzijj, po aty, fq.36.

[17] Shih: Ibnu’l Kajjim El-Xhevzijj, po aty, fq.37.

[18] Transmeton Ahmedi. Po ashtu, e transmeton Albani në Sahihu et-tergib vet-terhib. Goditja prej xhindëve quhet ‘et-tanu’, ndërsa shpërfaqja e kësaj quhet ‘el-vahzu’, sepse ndodhë nga brenda, ashtu që së pari jep efekte të brendshme pastaj kalon në simptoma të jashtme, për dallim prej goditjes së njerëzve që fillon prej jashtë e pastaj shfaqen simptomat e brendshme.

[19] Shih:Muhamed Salih El-Munxhid, Hel meradun kuruna minet-taun (verzioni elektronik), sipas: https://islamqa.info/ar/answers/333763/هل-مرض-كورونا-من-الطاعون

[20] Më gjerësisht, për virusin corona, shih: https://en.m.wikipedia.org/wiki/Coronavirus; ndërsa për bakterien ‘yersinia’, shih: https://en.m.wikipedia.org/wiki/Yersinia_pestis.

[21] Shih: Nocioni ‘bakter’ dhe ‘virus’, sipas: http://www.fjalori.shkenca.org/

[22] Shih: El-Askalanij, Fet’hu’l-Bari Sherhu Sahihi’l-Buhari, botimi i parë, daru’s-selam, Rijad, 2000, vëll.10, fq.220- 236.

Vota, përzgjedhja dhe ndëshkimi…! (3)

Dr. Orhan Bislimaj

Vota, përzgjedhja dhe ndëshkimi…! (3)

1) Qytetarët duhet të votojnë ndershëm dhe vetëm ndershëm, sepse kështu votojnë për të gjithë. Skena jonë politike, ka shumë nevojë për idealistë e profesionistë, që në angazhimin e tyre public e institucional, mbrojnë subjektivitetin tonë si popull. Po ashtu, që respektojnë diversitetin fetar dhe etnik, duke promovuar bashkëjetesën e multikulturalizmin. Fatmirësisht, në shoqërinë tonë, kemi njerzë të tillë dhe janë pjesë e listave të kandidatëve. Sikundër kësaj, në të njëjtat lista, me gjithë respektin, ka edhe të atillë, që nuk i posedojnë disa tipare apo cilësi adekuate. Ata mund të jenë të njerëzishëm, por, përfaqësimi public, e ka gjuhën e vet. 

2) Një pjesë e qytetarëve votues, nuk e kanë të vështirë për t’i identifikuar kandidatët meritorë, për votim. Por, një pjesë e madhe, këtë e kanë problem. Në këto raste, votuesi duhet të marrë edhe opinionin e njerëzve të besueshëm, të komunitetit vet, sepse, ata mbase mund të kenë informacione më të sakta rreth partive, programeve e kandidatëve. Sa më shumë informacione aq më mirë.

3) Për të qenë një kandidat i mirë, mendoj se duhet t’i posedojë së paku disa cilësi bazike:

a) Fetar / besimtar në Zotin. Njeriu që beson në Zot, i përmban në nivel të mjaftueshëm premisat konkurruese, sepse njerëzit jo besimtar, nuk i do as Zoti;

b) Prejardhja e mirë familjare. Familjet e mira, kanë qenë akademi, që kanë nxjerrur fëmijë me karakter të fuqishëm, që i kanë shërbyer shoqërisë me devotshmëri;

c) Përgatitja shkollore. Kjo e ka rëndësinë e madhe, sepse është çelës për t’i kuptuar proceset zhvillimore. Sa më e madhe dija, aq më të mëdha mundësitë kontribuese;

d) Suksesi në veprimtarinë profesionale. Suksesi, nuk arrihet ndryshe, veçse me punë. Përveç konsistencës e përkushtimit në punë, në të kaluarën, kjo jep një siguri se mund të jetë i tillë edhe në të ardhmen; dhe

e) Aftësia shëndetësore. Shëndeti, është i domosdoshëm, pasiqë detyrat publike kërkojnë angazhim e lodhje.

Këto tipare, që të gjitha kanë rëndësi në plotësimin dhe kompletimin e një kandidati. Natyrisht, duhet marrë parasysh edhe disa të tjera, pra suplementare, siç janë drejtësia, guximi, atdhedashuria, bëmirësia dhe veti të tjera të mira. Pejgamberi a.s., kur i kishte treguar vetitë në përzgjedhjen e bashkëshortes, fetarinë e ka favorizuar kundrejt vetive të tjera. Edhe në këtë rast, mendoj, se fetaria është një kurorë e mirë, për ta mbrojtur njeriun nga të ligat private e publike. Hiq-hiq, njeriu fetar / besimtar i ruhet haramit e veprave turpëruese, për dallim prej shumëkujt, që nuk e ka fare gajle.

4) E, kandidatët që nuk janë opsioni më i mirë, janë ata, të cilët, përveçse nuk janë intelektualë, në anën tjetër, nuk janë familjarë të mirë, bëjnë jetë të shthurur, kanë sjellje të këqia, nuk janë të dëshmuar për të mirë, përkundrazi njihen si profiterë e keqpërdorues, janë të pasinqertë, etj. Po ashtu, nuk janë opsion i mirë edhe ata kandidatë, që me deklaratat e tyre publike mbjellin urrejtje fetare dhe etnike, apo që dalin kundër të drejtave fetare, që janë të garantuara me Kartën Univerzale të OKB-së, mbi liritë dhe të drejtat njerëzore. Populli i njeh mirë ata! Ardhja e tyre në skenën publike vendimmarrëse, nuk reflekton unitet dhe qetësi, së paku te komunitetet e caktuara, të indinjuara nga qëndrimet e tyre. Për këtë arsye, sjellja publike, nuk është e lidhur me shijën personale, por me karakteristikat heterogjene të shoqërisë.

Analet e pandemisë covid-19 (1)

Dr. Orhan Bislimaj

ANALET E PANDEMISË COVID-19 (1) 

1. Hyrje 

Kosova, bashkë me shumë shtete të tjera të botës, akoma vazhdon të përballet me pandeminë Covid-19, e njohur si coronavirusi (SARS-CoV-2). Kjo sëmundje, që fillimisht u përhap në Wuhan të Kinës në fund të vitit 2019, shumë shpejt u shpërnda në mbi 150 vende të botës, përfshirë Ballkanin dhe Evropën. Organizata Botërore e Shëndetit (OBSH), më 12 mars 2020 e shpalli  pandemi globale.

E një ditë pas këtij vendimi, pra më datë 13 mars 2020, u konfirmuan dy rastet e para në Kosovë me covid-19. Ndërsa, tani, më 30 shtator 2020, kur po e shkruajmë këtë punim, numri total i rasteve pozitive është 15.620 dhe 625 raste të vdekjes. Ndërsa, në nivel të botës janë 33.902.257 raste pozitive dhe 1.013.705 raste të vdekjes.[1] 

2. Buçima botërore e pandemisë 

Koha po ecën e bashkë me të edhe pandemia ka filluar të zbehet. El-hamdulilah. Aktualisht, gjendja është më stabile, numri i infektimeve dhe vdekjeve është në rënie e sipër e qytetarëve ka filluar t’u kthehet shpresa. Le të shpresojmë, se së shpejti do të kthehet normaliteti.

Por, ky vit do të mbahet në mend gjatë. Ai, veçse ka hyrë në histori si vit i coronavirusit, që prodhoi krizë shëndetësore, sociale dhe ekonomike, si asnjëherë tjetër. Ndoshta, pak jemi adaptuar e relaksuar, por para disa muajve, më saktësisht prej muajit mars, atëherë kur u ndeshëm për herën e parë me këtë pandemi vdekjeprurëse, në Kosovën tonë mbretëroi heshtje mortore. Pothuajse, të gjithë, për një moment u bëmë kandidat potencial për ahiret. Secili hyri në hallin e vetvetes. Në mendjet tona, silleshin tmerret e pandemive të kaluara, që kanë rrëmbyer jetën e miliona njerëzve, brenda një kohe të shkurtër, që kanë shuar vendbanime e kanë rrëzuar perandori.

Pas marsit erdhi muaji prill, e ditët sikur u bënë më të gjata. Pandemia shkonte duke u bërë më agresive. Në fakt, ky muaj, veçse po shënonte buçimën botërore të saj. Lajmet nga Italia, ishin tmerruese. Mbi një mijë persona gjenin vdekjen brenda ditës. U bë problem serioz varrimi i njerëzve, e mos të flasim për varrim të dinjitetshëm me rite fetare. Edhe pse konsiderohet shtet me mirëqenie sociale dhe ekonomi stabile, megjithatë u përballë me mungesë respiratorësh, që ishin nevojë e domosdoshme për trajtimin e sëmundjes. Erdhi puna deri te selektimi i pacientëve, ashtu që pacientët me moshë më të re kishin përparësi në respirator kundrejt më të moshuarve, sikurse që kishte përparësi, njëri prej dy anëtarëve të prekur nga e njëjta familje.

Edhe në Shtetet e Bashkuara të Amerikës (ShBA), gjendja kishte marrë përmasa shqetësuese. Infeksioni shpërndahej me të madhe. Njësoj edhe në Rusi e shtetet sovjektike. Po ashtu, edhe në Turqi, filloi vala e pandemisë. Bile kjo e fundit organizoi menjëherë ndërtimin e një kamp-spitali, enkas për trajtimin e pacientëve me Covid 19, si dhe i ndihmoi shumë shtete me medikamente e logjistikë mjekësore, përfshirë ShBA-të, Kosovën, etj. Edhe Gjermania e Franca nuk ishin hiq më mirë. Ndërsa, gjendja në Spanjë ishte alarmante, po aq sa në Itali.

Çështja, vërtet u bë shumë serioze. Rajoni po kërcënohej seriozisht, e Evropa u bë epiqendra e pandemisë. Të gjitha shtetet u detyruan që t’i ndërmarrin preventivat ekstreme, i mbyllën kufijtë tokësor dhe ajror, e ndaluan qarkullimin e lirë, i pezulluan marrëdhëniet ekonomike e tregtare, etj. Llahtari e vërtetë. Njerëzit e quanin luftë e tretë botërore.

Secili shtetet, e kishte dertin e vetvetes.

Erdhi nëj moment, kur paraja e pozita nuk të ndihmonte dot, për t’u mjekuar jashtë vendit. Madje, aq ishte rigoroze mbyllja e kufinjve, sa që nuk lejohet kthimi i njerëzve nëpër vendet e tyre. 

3. Alarmimi i Kosovës 

Institucionet e Kosovës u alarmuan menjëherë. I ndërmorën veprimet e duhura, brenda kapaciteteve ekzistuese, përfshirë dhe masat preventive, si bartja e maskave, distanca sociale, higjiena, karantina, pezullimi i punës nëpër institucione apo reduktimi në staf esencial, mbyllja e ordinancave private, etj. Ndërsa, më datë 15 mars 2020 e shpalli emergjencën shëndetësore.

‘Kujdes po, panikë jo’ – ishte parulla më e përhapur e këtyre muajve. Por, kjo nuk ofronte kurrfarë relaksimi real. Sepse, qytetarët e dinin shumë mirë potencialin e dobët të Kosovës dhe brishtësinë e sistemit shëndetësor. Gjersa, shtetet e fuqishme sfidoheshin nga pandemia, pyetja e thjeshtë ishte, çfarë do të ndodhë me Kosovën, nëse do të goditej nga një valë e tillë. Ankthi shtohej gjithnjë e më shumë, teksa rastet me Covid-19, shtoheshin nga ditë në ditë. Asokohe, Kosova dispononte 95 respiratorë. Pra, shumë pak. Kjo shifër mund të arrihej brenda një dite, siç ndodhi më vonë (muaji korrik 2020), ku numri i të infektuarëve me Covid-19, shkoi në mbi 200 brenda ditës. Njerëzit e shihnin vdekjen me sytë e tyre, edhe për shkak të paaftësisë së sistemit shëndetësor.

Bëhej fjalë për një situatë të paparashikuar! Shoqëria ishte në hall, frikë nga armiku i padukshëm, pasiguri shëndetësore, nevojë për ekzistencë, izolim në shtëpi, mbyllje e qyteteve, mbyllje e kufinjve, etj. Për më keq, nuk dihej se sa do të zgjasë kjo gjendje, thjesht, nuk dukej akoma ndonjë dritë në fund të tunelit. Në fakt, kjo vazhdon akoma, gjersa nuk zbulohet vaksina anti covid.

E, stresin e qytetarëve e stërngarkonte acarimi i klimës politike në mes të partive politike. Gjersa, shtetet e tjera ua vazhduan mandatin qeverive, duke i shtyrë zgjedhjet për shkak të pandemisë, në Kosovën tonë ndodhi e kundërta. Parlamenti i Kosovës, më datë 25.03.2020, në kulmin e kërcënimit të pandemisë, kur populli ishte i ngujuar në karantinë në shtëpitë e tyre, e rrëzoi qeverinë, duke e shtuar edhe krizën institucionale e politike. Bashkimi Evropian reagoi ashpër kundër këtij veprimi në kohë të pandemisë.

 4. Roli i madh i Bashkësisë Islame të Republikës së Kosovës

Në këtë mes të krizës shëndetësore, institucionale, politike e ekonomike, pra, kur klasa politike, të gjithë pa dallim, silleshin të papërgjegjshëm ndaj qytetarëve, kur nuk mund të zbatonin pakon emergjente ekonomike të trumbetuar, siç bënin shtetet e botës, ishte Bashkësia Islame e Republikës së Kosovës (BIRK) me strukturën e saj nëpër komuna, që dha kontribut të jashtëzakonshëm në zbutjen e krizës sociale, ekonomike e psikologjike. Ajo u bë zë i qytetarëve, adresë e shpresë e tyre. Sepse, njerëzit kishin nevoja nga më të ndryshme.

Bashkësia Islame operoi në disa drejtime, duke filluar nga pezullimi i aktiviteteve nëpër xhami, ndihmat humanitare derë në derë, ligjëratat e shumta shpresëdhënëse e deri te varrimi i qytetarëve me dinjitet e rite islame. Mund të themi se kontributi i saj, gjatë kësaj krize pandemike është i pamatshëm.

 

4.1. Pezullimi i aktiviteteve fetaro-arsimore

Bashkësia Islame e Republikës së Kosovës, bashkëpunoi ngushtë me institucionet kompetente të Kosovës për menaxhimin e pandemisë. Ajo, respektoi në plotëni rekomandimet e Ministrisë së Shëndetësisë të Kosovës, Institutit Kombëtar të Shëndetësisë Publike të Kosovës (IKSHPK) dhe protokollet e Organizatës Botërore të Shëndetësisë, ashtu që, nëpërmjet vendimit nr.427/20, dt.14.03.2020, pezulloi përkohësisht: namazin me xhemat nëpër xhamitë e Kosovës, namazin e xhumasë, mësimin në Medrese e në Fakultet, mësim - besimin në mekteb, ceremonitë e ngushëllimeve, etj. Në ndërkohë, pezulloi edhe faljen e teravive, si dhe namazin e Fitër Bajramit (24 maj 2020) dhe atë të Kurban Bajramit (31 korrik 2020).[2]

Myftiu i Kosovës, Naim ef. Tërnava, në adresimin e tij publik para qytetarëve të Kosovës, datë 14.03.2020, në emër të Kryesisë së BIRK-ut, shprehu keqardhjen për pezullimin e namazve në xhami, por tha se jeta e qytetarëve është prej prioriteteve kryesore në Islam. Po ashtu, u bëri thirrje, që t’i respektojnë masat pandemike të Qeverisë së Kosovës dhe t’i kryejnë namazet ditore dhe ibadetet e tjera nëpër shtëpi.

Kjo, ndihmoi shumë në parandalimin e zgjerimit të infektimit, pasiqë xhamitë e ritet fetare grumbullojnë mjaft njerzë.

Nga të gjitha aktivitetet, mbeti në fuqi, thirrja e ezanit, i cili sadopak, në baza ditore manifestonte sekuencën e normalitetit të munguar. Po ashtu, mbeti në fuqi, varrosja e muslimanëve sipas riteve fetare, që do të flasim pak më poshtë.

 

4.2. Mobilizimi i shoqatës humanitare “Bereqeti”

Bashkësia Islame e Kosovës, shpalli mobilizimin humanitar për t’i ndihmuar njerëzit me gjërat e nevojshme ekzistenciale ushqimore, sanitare, etj. Ajo, përmes adresimeve të ndryshme në televizionet qendrore, locale dhe në internet, e mbi të gjitha përmes imamëve në terren, ftoi qytetarët për solidaritet dhe kontribut në zbutjen e krizës.

Në prill 2020, e shpalli aksionin ‘sofra e ramazanit’ në vlerë prej 25 euro, me gjëra ushqimore. Qytetarët ofruan ndihma të jashtëzakonshme, dikush një pako, dikush dy pako, e dikush shumë e më shumë. Numri i pakove të grumbulluara, shkoi në disa dhjetëramijëra të evidentuara, e shumë e shumë të tjera, që qytetarët i dhuruan vetë, dorë në dorë.

Po ashtu, shoqata Bereqeti, organ i Bashkësisë Islame, u kujdes edhe për shpërndarjen e veshmbathejeve, medikamenteve e strehimin e qytetarëve që i kishte zënë pandemia në Kosovës, me rastin e mbylljes së kufijve. KBI-Prizren, strehoi qytetarë të zonave të Shqipërisë, duke iu ofruar edhe gjërat ushqimore, për disa muaj radhazi, deri në lirimin e kufijve.

 

4.3. Ligjëratat shpresëdhënëse të imamëve  

Bashkësia Islame e Kosovës, bashkë me imamët cep e n’cep Kosovës, e ka dhënë një kontribut të madh përmes ligjëratave motivuese e shpresëdhënëse. Ngase, pandemia, përveç pasojave shëndetësore e socio-ekonomike, prodhoi edhe gjendje depresive.

Bile, Ministria e Shëndetësisë në bashkëpunim me Departamentin e Psikologjisë, Universiteti i Prishtinës “Hasan Prishtina”, më datë 01.05.2020, filluan ofrimin e shërbimeve psikologjike pa pagesë për të gjithë qytetarët që ndihen të shqetësuar si pasojë e situatës me pandeminë Covid-19. Qytetarët mund të thirrnin pa pagesë në numrin 038-200-808-90 në orarin 11:00-22:00 në çdo ditë të javës.

Gjithashtu, Departamenti i Psikologjisë në bashkëpunim me Komunën e Prizrenit ka lansuar faqen https://shendetimendor.uni-pr.edu/, ku qytetarët mund të përcjellnin disa seanca psikologjike online për pakësimin e ankthit, stresit, mendimeve brengosëse dhe depresionit.[3]

Por, një gjë të tillë, imamët e bënë prej fillimit të krizës pandemike. Në xhumanë e datës 13 mars 2020, të gjithë imamët e Kosovës, e lexuan para xhematit ligjëratën e gatshme prej BIRK-ut, që jepte udhëzime praktike anti Covid-19, si dhe kishte përmbajtje shpresëdhënëse për tejkalimin e situatës.

Në këtë kuptim, kryesia e BIRK-ut e përcillte gjendjen nga afër dhe i jepte udhëzimet e nevojshme për strukturën e vet nëpër komuna, në baza ditore. Myftiu i Kosovës, Naim ef. Tërnava, çdo të premte, në kohën e drekës, e mbante ligjëratën e xhumasë, e cila transmetohej drejtpërdrejt në faqen zyrtare të BIRK-ut në ‘facebook’, e përmes saj edhe në televizionin RTV-BESA me seli në Prizren, që shikohej në gjithë Kosovën dhe në mërgatë.

Pastaj, secili Këshill i Bashkësisë Islame (KBI) nëpër komunat e Kosovës, në bashkëpunim me imamët, si dhe këshillin e xhematit të secilës xhami, ndërmorën iniciativa vetëdijësuese për ta përballuar krizën pandemike me sa më pak pasoja.

Ne, në KBI-Prizren, organizuam ligjërata të shumta me imamët, për çdo ditë, që i quajtëm ‘ligjërata nga karantina’. E, në mungesë të xhumasë, imamët e Prizrenit, sipas radhës, kanë mbajtur ders në xhaminë ‘Sinan Pasha’, çdo të premte, prej datës 27.03.2020 deri në 28.05.2020. Përveç ligjëratës (dersit), ka pasur lexim të Kur’anit dhe në fund një dua (lutje) tek Allahu për largimin e pandemisë. Ndërsa, gjatë muajit të Ramazanit, që filloi më 24 prill 2020 e mbaroi më 23 maj 2020, çdo ditë kemi organizuar dy emisione, njëri para iftarit dhe tjetri pas jacisë ‘Karvani i Ramazanit’, si dhe mukabele (lexim të Kur’anit) në kohën e drekës. Të gjitha këto dhe shumë aktivitete të tjera, janë transmetuar direct në faqen zyrtare në facebook dhe në televizionin RTV-BESA.

Xhemati kanë qenë shumë të kënaqur. Personalisht kam pranuar shumë urata. Ka pasur rast, kur akëcili më kanë thënë se na keni bërë që ta harrojmë edhe këtë farë pandeminë, me derset e ligjëratat e mira.

Ajo që meriton të theksohet është duaja (lutja) e organizuar në të gjitha xhamitë e Prizrenit. Të gjithë imamët e KBI-Prizren, qytet e fshatra, më datë 27.03.2020, pas ezanit të drekës, përmes altorparlantëve të minareve të xhamive, e bënë duanë (lutjen), ku iu lutën Allahut, që ta largojë këtë pandemi nga mesi ynë dhe shoqëria mbarë. U lutëm edhe për shëndetin e mjekëve, policëve, ushtarëve, zjarrfikësve dhe të gjithë të tjerëve që ishin në ballë të rrezikut. Në fund të duasë, u lexua tri herë tekbiri i teshrikut dhe tri herë salavate. Vërtet, ishte diçka madhështore. Unë, e bëra këtë dua (lutje) prej xhamisë ‘Sinan Pasha’, në Prizren, e që u transmetua nëpërmjet televizionit BESA. Xhemati, e përcolli prej oborreve të shtëpive apo ballkanëve të banesave me përgjërim, mall, nostalgji e lot në sy.

Po ashtu, KBI-Prizren, iu përgjigj kryetarit të komunës së Prizrenit, i cili kërkoi ndihmë për vetëdijësimin e qytetarëve. Kështu që, të gjithë imamët e komunës së Prizrenit, më datë 10.04.2020 (e premte), pas ezanit të drekës, përmes altoparlantëve të minareve, u bënë thirrje qytetarëve, që të respektojnë masat pandemike, pra që të qëndrojnë në shtëpi (karantinë), për të shpëtuar veten dhe të tjerët. Kjo pati efekt të madh.

 

4.4. Varrosja e qytetarëve me Covid-19

Një kontribut tjetër, që e ka dhënë Bashkësia Islame është varrimi i qytetarëve me rite fetare. Thonë, historia përsëritet. Të moshuarit na tregonin për rastet nga e kaluara, ku filan hoxha, ka hyrë e ka marr xhenazën e infektuar në shtratin e vdekjes dhe e ka varrosur, edhe pse anëtarët e familjes nuk kanë mundur ta bëjnë një gjë të tillë. Njësoj ka ndodhur edhe gjatë Covid-19. Imamët kanë qenë në ballë të kësaj lufte. Asnjëherë nuk kanë hezituar për të shkuar në varrime, e për ta kryer vdekjen edhe pse mundësia e infektimit ishte e mundshme plotësisht.

Telashja më e madhe ka qenë me vdekjet në shtëpi, ku nuk dihej sakt shkaktari i vdekjes, nëse është prej Covid-19 apo jo. Jo me këto që kanë ardhur prej spitalit, sepse vinin të mbyllura në arkivol hermetikisht. Në këto raste, imami pa pasur fare pajisje adekuate, ta zëmë siç i kishin mjekët, personalisht e ka kryer varrimin, duke filluar prej larjes e deri te talkini. Vërtetë guxim i madh e sakrificë, gjithashtu.



Fusnotat:

[1] Shih: Instituti Kombëtar i Shëndetësisë Publike të Kosovës (IKSHPK), publikimi i të dhënave për datën 30.09.2020. Po ashtu, shih: https://www.trt.net.tr/shqip/covid19

[2] Këto masa pjesërisht u liruan më datë 28 prill 2020 nëpërmjet vendimit 601/20, dt.27.05.2020, kur u lejua falja e namazit në xhami. Ndërsa, u lejuan të gjitha aktivitete fetare, tek përmes vendimit nr. 1129/20, dt. 28.09.2020, natyrisht duke respektuar edhe më tutje masat panemike dhe protokolet e OBSH-së.

[3] Shih: Njoftimi elektronik i IKSHPK-së, në faqen zyrtare në ‘facebook’, datë 01.05.2020.

Vota është hise në pushtet…! (2)

Dr. Orhan Bislimaj

Vota është hise në pushtet…! (2)

 1) Duke ditur se vota jonë prodhon një pushtet politik, që e merr n’dorë fatin tonë, e kuptojmë se ajo bartë përgjegjësi të madhe. E, përgjegjësia bartë edhe konsekuenca para vetvetes, para popullit e para Krijuesit. Por, këto konsekuenca i përjetojnë ata që kanë ndërgjegje të çiltër e të pakorruptuar. Mbi këto premisa, ndërgjegjja jonë, shpeshherë na çorton dhe e prishë qetësinë shpirtërore. Na shfaqet si kritikuese e ashpër se, përse e bëre këtë veprim apo atë veprim!? Nga këtu rrjedh edhe pendimi për veprimet e kaluara. Nëse, për një veprim tonin, jemi të vetëdijshëm se e dëmton vetveten tonë, siç janë, për shembull dukuritë negative, pjesëmarrja në akte kriminale, etj., dhe përsëri e veprojmë atë, atëherë jemi përgjegjës e fajtorë. Tek e fundit, në këtë gjithësi, ka disa standarde uniforme të lojës, njësoj për të gjithë njerëzit, e të cilat i ka caktuar Krijuesi i gjithësisë. Ato, janë të dashura për të gjithë, sepse janë të skalitura në shpirtin e njeriut. Mbi të njëjtat standarde, njeriu e do të mirën, ndërsa e urren të keqen. Rrjedhimisht, nëse, në vlerësimin tonë, e dijmë se një parti apo kandidat është i dëmshëm, apo është dëshmuar se është i tillë, qoftë në institucione apo jashtë tyre dhe, krahas kësaj përsëri e mbështesim, atëherë, votuesi në fjalë nuk ka justifikim për këtë veprim të vetëdijshëm. Nuk mund të sillet, sikur nuk ka bërë asgjë. Përkundrazi, ka bërë shumë, ai bartë përgjegjësi, për dëmet e shkaktuara ndaj vendit, sepse me votën e tij është hisedarë në pushtet. Njësoj është edhe për të kundërtën, pra për mbështetjen e të mirës e të dobishmes së përgjithshme, për të cilën, votuesi meriton lëvdatë e shpërblim, para njerëzve e para Zotit.

2) Kam vërejtur, se populli jonë ka shumë nevojë për t’u vetëdijësuar rreth rolit të votës. Në të shumtën e rasteve, qytetarët, zgjedhjet i shohin si një festival, tifozëri, defilim e besnikëri partiake, pa menduar mirë për peshën e tyre. Nuk po flas, për atë ketegori, që I përkasin partive, e shpresojnë dhe në përfitime apo karrierë personale, por për atë shtresën e gjerë të popullatës. Fatkeqësisht, ajo, po thuajse asnjëherë nuk sillet si deleguese e pushtetit, e që në fakt është e këtillë, por si vartëse e tij!? Më shumë i dhimbsen kandidatët, se sa vetja, fati i vendit e i popullit. Taman, vetëdije kolonialiste! Kemi shumë nevojë, që ta kuptojmë se, ne qytetarët, jemi sovrani, jemi pronarët e pushtetit. E, gjersa jemi të këtillë, duhet t’i prijmë proceseve, duke bërë analiza të hollësishe, se kush mund të jetë meritor potencial, për votën e mbështetjen tonë. Ne dhe vetëm ne, duhet t’i vendosim standardet, duke mos lejuar asnjëherë që partitë ta tërheqin për hunde qytetarin, e kështu të përfundojë në tutelën e regjimeve apo diktaturave.

3) Përsëri, nuk pajtohem me ata qytetarë të ndershëm, të cilët mendojnë se nuk duhet ndërruar partinë apo nuk duhet ndryshuar bindjen politike. Ky është një gabim mjaft i madh, që e dëmton në palcë procesin zgjedhor dhe, në periudha të caktuara, mund t’i hakmerret të ardhmes. Në fakt, zgjedhjet i bën process rutinor, e jo efektiv, pra për mundësi të reja zhvillimore. Tek e fundit, partitë nuk janë fe, e liderët Zot, e medet bëhet kijameti nëse ndërrohen. Bile, ndonjëherë, ndërrimi e ndryshimi është obligativ e domosdoshmëri. Gjithmonë po flasim, për ato pikëpamje qytetare, të cilët, para së gjithash pranojnë që të mos dalin fare në zgjedhje, se sa që ta ndërrojnë një qëndrim politik, që në një të kaluare, ndoshta krejt aksidentalisht, e ka përbrendësuar si bindje politike. E nuk po flasim, për ndonjë ndryshim si domosdoshmëri, sepse, mund të ndodhë që njeriu nuk ka fare nevojë për të ndryshuar bindje e botëkuptim, po që se vlerëson se akëcila parti ka bërë punën e duhur, në zhvillimet e përgjithshëme. Në esencë, kjo është pasojë e logjikës kolonialiste apo diktatoriale, në të cilat, populli e ka humbur ndjesinë e zgjedhjes, por vetëm pasimin e mbështetjes. Mundësia për të votuar në çdo katër vjet, ka për qëllim, faktorizimin e qytetarëve, të cilët, pasi të bëjnë analizat për veprimtarinë e formacioneve partiake e politike, për të kalaurën e tyre, pastaj për sjelljen e tyre kundrejt popullit si dhe për gjendjen ekzistuese zhvillimore të vendit, vendosin për t’i ndërruar apo për t’i dhënë mbështetje. Gabimi i pa falshëm për qytetarët është kur besnikërinë ndaj partisë, e shenjtërojnë. Kjo, përbën një lloj ‘idhujtarie’ tipike. Kur’ani e ka sanksionuar këtë mendësi, madje urdhëron që njerëzit, ta luftojnë të keqen dhe t’i pengojnë të këqinjtë, po qofshin ata edhe prindërit e tyre, fëmijtë, apo të afërmit e tyre. Kjo do të thotë se në epiqendër të pikëpamjeve tona përzgjedhëse votuese, duhet të mbetet interesi i përgjithshëm. Rreth tij, duhet të sillemi të gjithë dhe jo e kundërta. Duke vepruar kësisoji, tregojmë se, ne, populli, jemi zoti i këtij vendi dhe njëkohësisht i detyrojmë partitë apo kandidatët e pa denjë, që të avancojnë drejt vlerave tona unike, e jo që ne të degradojmë drejt devijimeve të tyre, siç ndodh në vendet totalitare…!

 Vazhdon…!

MURTAJA EPIDEMI E RREZIKSHME - 2

Dr. Orhan Bislimaj

MURTAJA EPIDEMI E RREZIKSHME

1. Hyrje

 

Që nga marsi i këtij viti[1], kur në vendin tonë filloi paraqitja e pandemisë Covid-19, në mendjet tona solli murtajën, si një simbol i sëmundjeve ngjitëse shfarosëse. E, sa herë që të përmendet kjo sëmundje, kujtojmë tmerret e saj në periudha të ndryshme të historisë, gjithandej botës.

Me këtë rast, e shohim të arsyeshme të diskutojmë për ‘murtajën’, edhe për faktin se shumë njerzë po e quajnë me këtë emër pandeminë Covid-19. Fundja, për të ka folur edhe vetë Pejgamberi a.s. dhe këta e kanë trajtuar edhe shumë nga dijetarët islamë. Ideja është që të bëjmë shqyrtime, analiza e krahasime dhe të shohim se Covid-19, është apo nuk është ‘murtajë’.

 

2. Çka është murtaja?

 

Fjala ‘murtajë’ është në gjuhën shqipe, e huazuar nga latinishtja: ‘mortalia’, që lidhet me ‘mors’-‘mortis’, që do të thotë ‘vdekje’.[2] Diku e gjejmë edhe si ‘mortajë’, pra me ‘o’.

Në gjuhën arabe, i thuhet ‘taun’ (طاعون), në shumës ‘tavain’ (طواعين). Njësoj i thuhet edhe në gjuhën turke, si dhe ‘veba’. Njihet edhe si ‘vdekja e zezë’ (الموت اللأسود) dhe ‘vdekja e madhe’ (الموت العظيم). Në gjuhën angleze, i thuhet ‘plague’, ‘pestilence’, si dhe ‘bleack death’.[3]

Të gjithë fjalorët enciklopedik, murtajën e cilësojnë si sëmundje tipike, shumë e rrezikshme, ngjitëse e vdekjeprurëse. Në të gjithë ata, pothuajse përkufizimet janë të përafërta. Por, një përkufizim të qartë dhe konciz për murtajën, e gjejmë te fjalori ‘El-Muxhemul vesit’, i cili citon:

Murtaja është një sëmundje neoplazike epidemike, e shkaktuar nga një mikrob / bakterie që infekton minjtë dhe transmetohet përmes pleshtave tek minjtë e tjerë e më pas te njeriu” (الطَّاعُونُ : داءٌ وَرَمِيٌّ وبائيٌّ سببه مكروب يصيب الفئران وتنقله البراغيث إلى فئران أخرى وإلى الإنسان).[4]

Ndërsa, në kuptimin praktik e terminologjik, “murtaja është një sëmundje infektive vdekjeprurëse, shumë vrasëse, që shkakton zjarrmi dhe dhembje shumë të forta. Ajo shkakton lunga, të cilat në shumicën e rasteve paraqiten me ngjyrë të zezë, jeshile ose kafe. Ato shumë shpejt çahen dhe krijojnë plagë të dhembshme. Këto xhunga të pezmatuara shfaqen shpesh nën sqetull, pas veshit dhe në vendet me mish të butë.[5]

Ky përkufizim, konvergjon me tipologjinë e sëmundjes, me provën historike, si dhe ka mbështetje në hadithin e Pejgamberit (a.s.) dhe rikonfirmimet e dijetarëve islamë. Në një transmetim nga Aisheja r.a., Pejgamberi a.s. ka thënë:

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «لَا تَفْنَى أُمَّتِي إِلَّا بِالطَّعْنِ وَالطَّاعُونِ، قُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، هَذَا الطَّعْنُ قَدْ عَرَفْنَاهُ فَمَا الطَّاعُونُ؟ قَالَ: غُدَّةٌ كَغُدَّةِ الْبَعِيرِ»

“Ymmeti im do të përjetojë vdekje nga ‘et-tani’ (goditja nga brenda e xhinëve, pa simptoma jashtë) dhe nga ‘tauni’ – murtaja (infektimi nga jashtë i njerëzve, me siptoma jashtë). Unë thash: O i Dërguar i Zotit, këtë ‘et-tanu’ veçse e dijmë, por çfarë është ‘et-taun – murtaja’? Pejgamberi a.s. tha: “Ajo është një lungë e ënjtur, si gunga e devesë.[6]

 

 3. Murtaja në kontekstin historik

 

Dihet mirëfilli se pandemia Covid-19 nuk është pandemia e parë, e mbase nuk do të jetë as e fundit. Për gjatë historisë, ka pasur epidemi e pandemi të tilla.[7] Po ashtu, ka pasur edhe shumë herë murtajë. Prindërit, gjyshërit e stërgjyshërit mbajnë mend sëmundjet ngjitëse edhe në rajonet tona në Kosovë e ndër shqiptarë.

Pavarësisht të gjithave, murtaja bashkë me epidemi e pandemi të ndryshme, përbëjnë anën më të errët të historisë së njerëzimit. Ato, kanë marrë jetët e miliona njerëzve dhe vazhdojnë të marrin edhe më tutje. Në vazhdim, le të shohim disa prej murtajave që e kanë goditur njerëzimin, tokat islame dhe viset shqiptare.

 

4. Murtaja te Beni Israilët dhe popujt para tyre

 

Murtaja e parë, për të cilën kemi informacione nga Kur’ani dhe Sunneti është ajo që e ka goditur Faraonin dhe popullin Beni Israilë në Egjiptin e lashtë. Transmetohet nga Amir bin Sa’d bin Ebi Vekkas, se babai i tij e ka pyetur Usame bin Zejdin: “Çka ke dëgjuar prej Pejgamberit a.s., në lidhje me murtajën?” Ai tha: Pejgamberi s.a..s. ka thënë:

عَنْ عَامِرِ بْنِ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، أَنَّهُ سَمِعَهُ يَسْأَلُ أُسَامَةَ بْنَ زَيْدٍ : مَاذَا سَمِعْتَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي الطَّاعُونِ ؟ فَقَالَ أُسَامَةُ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : الطَّاعُونُ رِجْزٌ أَوْ عَذَابٌ أُرْسِلَ عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ أَوْ عَلَى مَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ ، فَإِذَا سَمِعْتُمْ بِهِ بِأَرْضٍ ، فَلَا تَقْدَمُوا عَلَيْهِ ، وَإِذَا وَقَعَ بِأَرْضٍ وَأَنْتُمْ بِهَا ، فَلَا تَخْرُجُوا فِرَارًا مِنْهُ

Murtaja është një ndëshkim apo dënim që i është dërguar Beni Israilëve ose popujve të tjerë para tyre. Nëse dëgjoni se në një vend ka rënë murtaja, mos hyni aty, e nëse ka ra aty ku jeni, atëherë mos ikni prej aty.[8]

Siç shihet në këtë hadith, mundësia e ekzistimit të murtajës edhe tek popujt e tjerë para Beni Israilëve, mbetet e hapur, gjë që dëshmon për lashtësinë e kësaj sëmundje. Për këtë murtajë ka sinjalizuar edhe Kur’ani Famëlartë. Allahu i Madhëruar, duke folur për ndëshkimin e Faraonit dhe popullit të tij, thotë: “Pasi që i gjeti belaja (me ato masa dënimi) ata thanë: “O Musa, lute Zotin tënd për ne me atë meritë që ke (si pejgamber), nëse na e largon dënimin ne do të pranojmë ty (si të dërguar) dhe do t’i lejojmë Beni Israilët bashkë me ty (të shkoni ku të doni).” (El-A’raf, 134).

Komentuesit e Kur’anit, si imam Taberiu (v.310), Begaviu (v.516 h.), e të tjerë, fjalën ‘rixhz’, që ka ardhur në origjinalin e këtij ajeti (El-A’raf, 134), e përshkruajnë si ‘murtajë’ (taun).[9] Kjo bëhet akoma edhe më e qartë, pasiqë edhe në hadithin e lartëcituar përmendet e njëjta fjalë. Po ashtu, Seid bin Xhubejr, Atau dhe të tjerë, thonë: fjala ‘rixhz’ ka për qëllim ‘murtajën’ (et-taun).[10]

Sipas Taberiut, Beni Israilët u goditën shumë rëndë. Aq shumë kishte vdekje, sa që nuk mund t’i varrosnin, ishte tmerr i vërtetë. Me atë rast, Firaoni shkoi te Musa dhe kërkoi prej tij që ta lutë Zotin e vet, për largimin e këtij ndëshkimi, pra murtajës. E Allahu ia hoqi këtë dënim. Mirëpo, u hakmorr ndaj tyre, duke i fundosur në det, sepse nuk e mbajtën fjalën për besim, pas largimit të dënimit.[11] Ibn Haxheri, citon se kanë vdekur 20 mijë deri në 70 mijë njerëz brenda ditës.[12] Për këtë murtajë, mbase ka folur edhe Bibla.

 

5. Murtaja sipas krishterizmit (Biblës)

 

Në Dhjatën e Vjetër (hebraizëm), murtajës i thonë: ‘daber’ (דָּ֑בֶר) dhe ‘makkah’ (מַכָּה). Ndërsa, Dhjata e re (krishterizmi), i ka dy nocione për murtajën: ‘loimos’ (λοιμός), dhe ‘plege’ (πληγή). [13]

Sipas disa hulumtimeve edhe Bibla e ka përmendur murtajën kundër beni Israilëve, si një sëmundje epidemike që ka vrarë shumë njerzë, në kuptimin e përgjithshëm të një katastrofe ndëshkimore. Referencat e Ungjillit (Marku 3:10; 5: 29,34; Luka 7:21) e përdorin fjalën si sinonim të sëmundjes.

Në pjesë të ndryshme të Dhiatës së Vjetër, thuhet se sjellja rebele e Bijve të Izraelit tërhoqi zemërimin e Allahut dhe për këtë arsye ata u ndëshkuan me murtajë (Numrat, 16 / 44-48; Ligji i Përtërirë, 28 / 20-21; Psalmet, 78/50; 106 / 29).[14]

Krijuesi i gjithësisë, dërgoi dhjetë murtaja mbi egjiptasit para se izraelitët të largoheshin nga Egjipti. Këto murtaja: përfshijnë murtajën e gjakut, murtajën e bretkosave, murtajën e morrave (mushkonjat), murtajën e mizave, murtajën e bagëtisë, murtajën e çibanëve (lungave), murtajën e breshërit, murtajën e karkalecave, murtajën e errësirës dhe vdekjet e fëmijëve të sapolindur (Eksodi 7: 14–12: ​​36).[15]

Në ungjillin sipas Llukës (21/10-11), citohet se Jezusi (Isai a.s.), kur ka folur për Jerusalemin e ka përdorur nocionin e murtajës: “Do të ngritet një komb kundër një kombi tjetër, një mbretëri kundër një mbretërie tjetër, do të ndodhin termete të mëdha, në vende të ndryshme uri e murtaja, do të ngjajnë dukuri të përfrikueshme dhe shenja të mëdha nga qielli.”[16]

 

6. Pesë murtajat më të njohura në historinë islame

 

Imam Neveviu në Sahihu’l Muslim, po edhe shumë dijetarë të tjerë, konsiderojnë se janë pesë murtaja si më të njohurat në historinë islame:

1) Murtaja e njohur me emrin ‘shirevejhi’ (شِيرَوَيْهِ), që ka ndodhur në Medain[17], në kohën e Pejgamberit a.s., në vitin e 6 h / 627 m. Rreth kësaj murtaje nuk ka shumë informacione, për numrin e vdekjeve.

2) Murtaja e njohur me emrin ‘Amvas’ (عَمَوَاسَ), që ka ra në territoret e Sirisë (Shamit), në kohën e hilafetit të hazreti Omerit r.a., në vitin  17 ose 18 h / 639 m. Prej saj kanë ndërruar jetë 25.000 – 30.000 persona, afërsisht gjysma e popullsisë, përfshirë edhe sahabë të mëdhenj të Pejgamberit a.s., si Ebu Ubejd bin Xherah, që ishte guvernator, Muadh ibën Xhebel, Jezid ibën Ebi Sufjan, Harith ibën Hisham, etj.;

3) Murtaja e njohur me emrin ‘El-Xharif’ (الْجَارِفِ), që ka ra në kohën e Ibni Zubejrit r.a., në muajin sheval të vitit 69 h / 688 m. U quajt me këtë emër, sepse ka rrëmbyer jetët e njerëzve papritmas, sikurse vërshimet e ujërave. Flitet se ka vazhduar tre ditë dhe 70.000 persona vdisnin në çdo ditë. Vetëm nga familja e sahabiut Enes bin Malik, kanë vdekur 73 apo 83 persona, pastaj nga familja e Abdurrahman bin Ebi Bekrete afërsisht 40 anëtarë. Duhet thënë se dijetarët kanë divergjenca për sa i përket vitit të rënies së kësaj murtaje;

4) Murtaja e njohur me emrin ‘El-Fetejat’ (الْفَتَيَاتِ), që preku rajonet e Basras, Vâsitit, Damaskut dhe Kufes, në vitin 87 h / 706 m.;

5) Murtaja në Basra dhe rrethinën e saj, në muajin rexheb në vitin 131 h / 749 m. Ajo, u ashpërsua shumë gjatë muajit të Ramazanit, ndërsa shënoi rënie në muajin sheval. Për tre muaj sa zgjati, afërsisht 1.000 persona vdisnin çdo ditë. Ibni Kutejbe, përmend edhe dy murtaja të tjera para kësaj, një në vitin 100 h. dhe një tjetër në vitin 127 h. [18]

 

7. MurtajaKosovëdhe në viset shqiptare

 

Edhe në viset tona shqiptare ka pasur murtajë kohë pas kohe. Si më të njohura janë:

1) Murtaja e hershme që ishte paraqitur në Iliri, ajo e viteve 430-435 para erës sonë. Por, për të nuk kemi shumë të dhëna për dëmet e saj. [19]

2) Murtaja tjetër që pati prekur viset e Ilirisë është murtaja e ashtuquajtur e Justinianit, në vitin 545, që kishte lënë të vdekur gjysmën e popullsisë së Perandorisë Bizantine.[20] U paraqit në pjesën e dytë të vitit 541 dhe u përhap rrufeshëm në Perandorinë romake të Lindjes. Në vitin 542, u regjistrua edhe në Stamboll, asokohe Kostandinopojë. Sipas Prokopit të Çezaresë “vetëm në Kostandinopojë në një ditë vdisnin rreth 5000 deri 10000 veta”. Problem madhor ishte mungesa e hapësirave publike për të varrosur trupat. Pjesa më e madhe e tyre hidhej në det ose lihej në vend të hapur. Në fund, Prokopi jep një përmbledhje: “Murtaja që dëmtoi rëndë Perandorinë, nuk i mori të gjithë njerëzit, gjysma e tyre shpëtoi ose u ruajt.”[21]

3) Murtaja apo ‘vdekja e zezë’, që kishte prekur tërë Evropën në shekullin XIV, në vitin 1363 kishte përfshirë edhe trojet shqiptare.[22] U quajt ‘murtaja e zezë’ ose ‘vdekja e zezë’, sepse viktimave u dilnin në trup njolla dhe puçrra të fryra të zeza me madhësi gati të një veze. Bokaço, në librin e tij “Dekameroni”, që e mbaroi në vitin 1353, ia kushtoi pikërisht kësaj pandemie. Ai tregon për tmerret e sëmundjes, për të cilën thotë se ishte e pashërueshme. Dalja e gjakut nga hundët ishte një shenjë që tregonte vdekjen e sigurt, ndërsa këtu, në fillim të sëmundjes, pa dallim, si burrave dhe grave, u shfaqeshin ca xhumba të mëdha nëpër shalë ose nën sqetulla, disa prej të cilave ishin sa një mollë e zakonshme, disa sa një vezë, disa më të mëdha e disa më të vogla. Në pak kohë e sipër këto xhumba të mëdha, që populli i quante lunga, përhapeshin në tërë trupin. Kjo sëmundje e tmerrshme nuk shfaqej kurdoherë me të njëjtat simptoma. Ngandonjëherë shfaqej edhe me njolla të zeza, ose të zeshkëta, që u dilnin më të shumtëve, kujt të mëdha e të rralla, kujt të vockla e të dendura nëpër llërë, nëpër kofshë dhe pastaj në tërë trupin. Këto njolla, si dhe lungat që thamë, ishin shenjat e vdekjes së afërme.[23] Gjatë vitit 1363, pothuajse të gjithë nënshtetasit venedikas që jetonin apo ndodheshin në Vlorë, vdiqën si pasojë e murtajës, përfshirë edhe sundimtarin e saj, Jovan Komnen Asen, vëllai i mbretit bullgar Jovan Aleksandër dhe kunati i mbretit Dushan.[24] Me gjasë, duket të ketë qenë kjo murtajë, ajo për të cilën flasin banorët e Opojës së Sharrit, bazuar në rrëfimet e gjyshërve e stërgjyshërve, se e kishte shuar apo siç thotë populli e kishte faruar qytetin e ‘Zinovës’, një emërtim i vjetër për këtë trevë.[25]

Edhe Faik Konica thotë se “u munduam dhe gjetëm në do libra të moçme vitet e rënies së murtajës në Shqipëri. Më 1368, ra në Janinë një murtajë e madhe, e u hap deri në Berat. Më 1374, ra murtaja në Nartë, dhe vdiq kryezoti i vendit Pjetër Llosha. Më 1375, murtaja goditi prapë Janinën, dhe vdiq zonja Irena, e bija e Dukës së Janinës.”[26]

4) Në vitin 1689, një murtajë e rrezikshme e kishte përfshirë edhe Prizrenin. Ishte ky vit, kur ushtria e austriakëvë e komanduar nga gjenerali italian Eneo Pikolomini, erdhi nga Shkupi ku kishte murtajë dhe e invadoi Prizrenin. Ata, bënë kërdi mbi popullatën myslimane dhe trashëgiminë islame, e rrënuan edhe xhaminë në kalanë e Prizrenit. Tahir efendiu, i cili në vitin 1874 ishte Myfti i Prizrenit dhe myderriz në Medresenë “Mehmed Pasha”, në kronikën e tij të njohur, thotë se pabesimtarët, duke aluduar në ushtrinë austriake, gjatë asaj kohe vranë shumicën e banorëve të Prizrenit dhe rrënuan shumë xhami.[27] Ka të ngjarë se kjo epidemi lindi pikërisht nga prishja e kufomave, gjithandej.

Është interesant, vetë Pikolomini befas infektohet nga murtaja dhe më datë 9 nëntor 1689 vdiq në Prizren. Për dallim nga shumë historianë, Noel Malcolmi e përcakton karakteristikën e murtajës. Sipas tij, Pikolomini para se të arrinte në Prizren, atij i doli një xhungë nën sqetull[28], e që është tipar i murtajës bubonike. Por, ç’e do që, një muaj më vonë, pra më 08 dhjetor 1689 vdiq edhe Pjetër Bogdani, nga e njëjta sëmundje, në Prishtinë, që ishte infektuar gjatë përgatitjes së ceremonisë mortore të Pikolominit dhe i cili e kishte ndihmuar atë gjatë invadimit.[29] Sipas historianit prizrenas Muhamed Shukriu, Pikolomini është varrosur në oborrin e kishës së “Shën Premtës” në Prizren.[30]

5) Në vitin 1725 murtaja goditi Pejën me rrethinë me ç’rast mbyti 2/3 e popullsisë, ndërsa në maj të vitit 1730 epidemia kishte përfshirë edhe Gjakovën. Në një dokument tjetër të arkivit shtetëror të Kotorrit, thuhet se murtaja në vitin 1739 ishte paraqitur në Shqipëri, në Kosovë, në Sanxhak dhe në tërë Ballkanin.[31] Siç duket, për këtë valë të murtajës e ka pasur fjalën Konica: “Më 1736, ra në Janinë një murtajë e tutshme, të cilën e pruri nga Vllahia një gunar i emëruar Zamari. Vdisnin vetëm brenda në Janinë 50 a 60, e shpesh edhe 80 veta përditë.”[32]

6) Njëra ndër epidemitë e mëdha të mesjetës në trojet tona është regjistruar në vitet 1770-1771. Së pari u paraqit në Shkodër, prej ku kaloi në Tivar. Në shtator të vitit 1781, murtaja u paraqit në Prishtinë. Në një raport të vicekonsullit të Raguzës, Andrea Doda, në janar të vitit 1782 thuhet: Murtajën në një han të Prishtinës e solli një tregtar turk nga Shkupi, i cili vdiq aty dhe pas disa ditësh vdiqën të gjithë personat që kishin qëlluar në atë bujtinë. Prishtina ishte përfshirë në një epidemi të llahtarshme, me ç’rast aty vdiqën 20-50 persona brenda ditës.[33]

7) Faik Konica flet edhe për një murtajë tjetër. Sipas tij, më 1814, ushtarë shqiptarë të sulltanit, duke u kthyer nga Misiri, sollën një murtajë të madhe që ra, e rreptë e e tutshme, në Shkodër, në Ipek (Pejë), në Durrës, në Vlorë, në Janinë, dhe më tepër në Delvinë. U mbajt deri më 1819 dhe bota binin porsi miza. [34]

Natyrisht, mund të ketë pasur edhe të tjera murtaja apo epidemi të ndryshme, si kolera, lija ujit, gripi spanjoll, gripi i derrave, etj., që kanë bërë kërdi, por këto që u përmenden janë të evidentuara nën emërtimin e murtajës. Për shembull, kah mesi i shekullit XX, atypari kah lufta e dytë botërore, gjyshërit flasin për paraqitjen e murtajës në rajonin e Prizrenit. Nëna ime rrëfen se, ajo murtajë ia kishte mbytur nënës së saj, burrin dhe vëllanë.

 

(Botuar në revistën ‘Dituria Islame’, nr.359/2020, fq.40-43)



[1] Ky punim është vazhdimi i dytë i punimit: “Analet e pandemisë Covid – 19”, i botuar në këtë revistë, në numrin e kaluar!

[2] Shih: Kolec Topalli, Fjalor etimologjik i gjuhës shqipe, Qendra e studimeve albanalogjike – instituti gjuhësisë dhe letërsisë, Tiranë, 2017, fq.1019; Fjalor enciklopedik shqiptar, Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Tiranë, 2008, vëll.2, fq.1778

[3] Shih: Fajalorin enciklopedik ‘Merriam-Webster’, fjala ‘plague’ (verzioni elektronik), sipas: https://www.merriam-webster.com/dictionary/plague; Shih: Enciklopedinë Britannica, fjala ‘plague’ dhe ‘black death’, sipas: https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Plague, pastaj shih: https://ww.encyclopedia.com/medicine/diseases-and-conditions/pathology/black-death.

[4] Shih: “El-Mu’xhemu’l-vesit”- 1-2, (grup autorësh), Stamboll, Turqi, 1989/1410, fq.558; Po ashtu, shih: El-Meani, (verzioni elektronik), sipas: https://www.almaany.com/ar/dict/ar-ar/ طعنان /?page=3; Fjalori i gjuhës shqipe; http://www.fjalori.shkenca.org/. Po ashtu, shih: Fjalor i Shqipës së sotme, Akadamia e shkencave e Shqipërisë, botimi i dytë, Tiranë, 2012, fq.818.

[5] Ibnu’l Kajjim El-Xhevzijj, Zadu’l mead-Përgatitja për ahiret, Nektari, Tiranë, 2019, vëll. 4, fq. 26; Neveviu, Sherhu Sahihi’l-Muslim, Kitabu: Et-tibb; babu: et-tauun, vet-tjeretu, vel kehanetu, Daru’l-Marifeti, pa vit të botimit, Bejrut – Liban, vëll.14/425.

[6] Ahmedi në Musned, Hadithu Sejjideti Aishete, nr.24569.

[7] ‘Epidemi’ quhet sëmundja ngjitëse, ndërsa ‘pandemi’ kur ajo përhapet në përmasa botërore.

[8] Neveviu, Sherhu Sahihi’l-Muslim, po aty, Kitabut-tibb; babut-tauun, vet-tjeretu, ve’l kehanetu, hadithi nr.5733.

[9] Shih: Islam ansiklopedisi, botues: Turkiye Diyanet Vakfi, fjala ‘taun’ (verzioni elektronik), sipas: https://islamansiklopedisi.org.tr/taun, data e citimit: 04.10.2020.

[10] Shih: El-Begavij, Melaimut-tenzil, (verzioni elektronik), komentimi i ajetit: El-Araf, 134, sipas: www.altafsir.com.

[11] Et-Taberij, Xhamiul bejan fi tefsiril kur’an, (verzioni elektronik), komentimi i ajetit: El-A’raf, 133-134, sipas: www.altafsir.com.

[12] Shih: El-Askalanij, Fet’hu’l-Bari Sherhu Sahihi’l-Buhari, botimi i parë, daru’s-selam, Rijad, 2000, vëll.10, fq.225.

[13] Brandon Clay, Covid-19 – Biblical Plague?, verzioni elektronik, sipas: https://ansëersingenesis.org/coronavirus/covid19-biblical-plague/, datë e botimit:29.03.2020.

[14] Shih: Islam ansiklopedisi, botues: Turkiye Diyanet Vakfi, fjala ‘taun’ (verzioni elektronik), sipas: https://islamansiklopedisi.org.tr/taun, data e citimit: 04.10.2020.

[15] Shih: Brandon Clay, Covid-19 – Biblical Plague?, verzioni elektronik, sipas: https://ansëersingenesis.org/coronavirus/covid19-biblical-plague/, datë e botimit:29.03.2020.

[16] Bibla – Besëlidhja e vjetër dhe Besëlidhja e re, përktheu Simon Filipaj, Drita, Ferizaj, 1994, fq.1496

[17] Medain është një qytet që ndodhet, disa kilometra në juglindje të Bagdadit, Irak. Afër tij, ka qenë Medaini i vjetër, ish-kryeqytet i Sassanidëve persianë.

[18] Shih: Sherhun-Nevevij ala Muslim, babu: bejanu ennel isnade mined-dini (verzioni elektronik), sipas: https://islamweb.net/ar/library/index.php?page=bookcontents&ID=87&bk_no=53&flag=1. Po ashtu, shih: Islam ansiklopedisi, po aty, fjala ‘taun’.

[19] Shih: KOSOVA – vështrim monografik, Akademia e Shkencave dhe Arteve të Kosovës, Prishtinë, 2011, fq.441-442.

[20] Shih: KOSOVA – vështrim monografik, po aty, fq.441-442.

[21] Shih: Niko Ferro, E ashtuquajtura “Murtaja e Justinianit”, sipas: https://www.botasot.info/kultura/405517/e-ashtuquajtura-murtaja-e-justinianit/, data e botimit dhe citimit: 16.05.2020.

[22] Shih: KOSOVA – vështrim monografik, po aty, fq.441-442.

[23] Shih: Ilir Hashorva, Pandemia e murtajës së zezë në Mesjetë, (verzioni ilektronik) sipas: http://www.respublica.al/2020/04/02/pandemia-e-murtajës-së-zezë-në-mesjetë, data e botimit dhe citimit:02.04.2020.

[24] Shih: Ardian Muhaj, Murtaja e Zezë në trojet shqiptare, sipas: https://flasshqip.ca/kulture/histori/3677-murtaja-e-zeze-ne-trojet-shqiptare-nga-ardian-muhaj;

[25] Po ashtu, shih: https://kosova.wikia.org/wiki/Diskutim:Bujar_Plloshtani.         

[26] Shih: Faik Konica, Murtaja dhe sëmundjet e mëdha në Shqipëri, në kohët e kaluara, sipas: https://telegrafi.com/murtaja-dhe-semundjet-e-medha-ne-shqiperi-ne-kohet-e-kaluara/, data e citimit:26.03.2020

[27] Shih: Hasan Kaleshit dhe Ismail Eren “Mahmud Pashë Rrotlla nga Prizreni-përshpirtënimet dhe vakëfnameja e tij”, përgatiti Ismail Rexhepi & Sadik Mehmeti, botuar në revistën  Edukata Islame – revistë shkencore, kulturore islame tremujore, Prishtinë, nr.81/2006, fq.152.

[28] Shih: Noel Malcolmi, Kosova një histori e shkurtër, përkth. Abdullah Karjagdiu, botimi i dytë, Koha, Prishtinë, fq.157.

[29] Shih: Grup autorësh, Historia e popullit shqiptar  për shkollat e  mesme, Prishtinë 1996 , f. 112; KOSOVA – vështrim monografik, po aty, fq.441-442.

[30] Muhamed Shukriu, Prizreni i lashtë, Prizren, 2001, fq.353; Abib Ahmedi, Theranda – Prizreni ndër shekuj, Prizren, 1996, fq.114.

[31] Shih: KOSOVA – vështrim monografik, po aty, fq.441-442.

[32] Shih: Faik Konica, Murtaja dhe sëmundjet e mëdha në Shqipëri, në kohët e kaluara, sipas: https://telegrafi.com/murtaja-dhe-semundjet-e-medha-ne-shqiperi-ne-kohet-e-kaluara/, data e citimit:26.03.2020

[33] Shih: KOSOVA – vështrim monografik, po aty, fq.441-442.

[34] Shih: Faik Konica, Murtaja dhe sëmundjet e mëdha në Shqipëri, po aty.

 

 

 

 

 

 

Zgjedhjet dhe parimi “ehaf-fu’d-dararejn”…!

Dr. Orhan Bislimaj

 Zgjedhjet dhe parimi “ehaf-fu’d-dararejn”…!

 1) Zgjedhjet janë shumë të rëndësishme, sepse prodhojnë një qeveri, një pushtet politik, i cili menaxhon buxhetin shtetëror, taksat, vendos për çështje madhore nacionale, përcakton politikat sociale, ekonomike, administrative, juridike, prokuroriale, gjyqësore, diplomatike, shëndetësore, të sigurisë, etj. Gjersa, kjo është e vërtetë e padiskutueshme, atëherë, mund ta kuptojmë se çfarë rëndësie kanë zgjedhjet dhe vota jonë. Në të vërtetë, ky fakt, nuk na lejon që të qëndrojmë krejtësisht indifferent, përkundrazi, të flasim, të këshillojmë, të sugjerojmë, edhe për faktin se bëhet fjalë për fatin tonë, perspektivën dhe të ardhmen, për një periudhë katër vjeçare. Qytetarët, duhet t’I ndjekin zhvillimet socio-politike, pavarësisht, se janë apo nuk janë anëtarë të partive politike.

 2) Vota është pushtet i popullit (demokracia autorizuese), por, populli, mund ta shfrytëzojë këtë të drejtë vetëm në një moment, e ai është në ditën e zgjedhjeve. Në këtë ditë, të drejtën e pushtetit, populli ia delegon kandidatëve të tyre, e të cilët, në emër të tyre, do të marrin vendime për çështje të caktuara. Nëse, marrin vendime të drejta, votuesit ndihen krenarë, në të kundërtën ndihen të zhgënjyer.

 3) Ideja e disa qytetarëve të ndershëm, për të mos dalur në votim, me arsyen se asnjëra parti nuk janë të denja për t’u votuar, mendoj se nuk është qasje e drejtë. Në këndvështrimin islam, gjithmonë ka zgjidhje. Tek e fundit, ikja e qytetarëve nga beteja, në një farë mënyre, është pajtim me fatin tragjik, e kjo nuk është zgjidhje. Përkundrazi, qytetari duhet ta ngrejë zërin, përmes votës. Nëse, bash asnjë nuk i plotëson kushtet, atëherë, këtu në vjen në ndihmë parimi “ehaf-fu’d-dararejn” , zgjedhja e dëmit më të vogël në mes të dy të këqijave, e që e ka shfrytëzuar edhe Pejgamberi a.s. Pra, me qenë se, sistemi zgjedhor, na obligon që ta votojmë një parti, atëherë, sipas parimit “ehaf-fu’d- dararejn”, ne, duhet votuar ata kandidat, që mendojmë se, megjithatë kanë vlera dhe janë më meritorë kundrejt të tjerëve. Në këtë mënyrë, do të fitojnë vlerat dhe do të rrëzohen antivlerat. Ndërsa, në periudhë afatgjate, kjo e rritë standardin e meritokracisë.

 4) Një çështje shqetësuese është korruptimi I vetvetes. Për t’u mos u zhgënjyer as me partitë e as me kandidatët, qytetarët duhet të votojnë ndershëm, objektivisht, dhe me emër t’Zotit. Vetëm kështu, nuk do të zhgënjehen edhe në qoftëse ajo parti apo ai kandidat nuk i përmbushë pritjet e tij. Në jetën e përditshme, sa herë që e kam ndihmuar dikë, për riza të Zotit, pra për parimet e mirësisë, nuk jam ndier i zhgënjyer, kur ma ka kthyer me mosmirënjohje. Fundja, këtu qëndron mirësia e kapjes për parime, e të cilat sjellin qetësi, gjithmonë. Në vendet, që kanë qenë koloni, të okupuara, siç ka qenë edhe Kosova, qytetarët i korruptojnë lehtësisht parimet e tyre, domethënë nuk votojnë sipas bindjes, por sipas joshjes e shantazheve. Sepse, sikur akoma nuk mund të çlirohen nga logjika e skllavit dhe hipotekat traumatizuese të së kaluarës. Fatkeqësisht, kjo, pastaj edhe nuk e tregon vullnetin e saktë të popullit. Bile, për këtë arsye, në vende të këtilla, për një kohë të gjatë, mohohet e drejta e referendumeve për çështje madhore, ngase ekziston dyshimi i bazuar, se ato mund të prodhojnë vendime konfuze e kontradiktore në raport me vullnetin real. Këtë problematikë, bota perëndimore e ka tejkaluar. Prandaj, edhe ne duhet ta tejkalojmë dhe të votojmë sipas bindjeve tona, edhe nëse nuk ia qëllojmë hajrit.

 Vazhdon…! 

Përpjekja për vjedhjen e trupit të Pejgamberit a.s., në varr!

Dr. Orhan Bislimaj

Përpjekja për vjedhjen e trupit të Pejgamberit a.s., në varr!

Një armiqësi e pazakonshme ka qenë përpjekja për vjedhjen e trupit të Pejgamberit a.s., nga varri i tij në Medinën e ndritshme, gati gjashtë shekuj pas vdekjes. Siç dihet, trupi i Pejgamberit është i pa prishur në varr dhe kjo ka mbështetje në hadithin e vërtetë, ku ai thotë:

إِنَّ مِنْ أَفْضَلِ أَيَّامِكُمْ يَوْمَ الْجُمُعَةِ فِيهِ خُلِقَ آدَمُ وَفِيهِ قُبِضَ وَفِيهِ النَّفْخَةُ وَفِيهِ الصَّعْقَةُ فَأَكْثِرُوا عَلَيَّ مِنْ الصَّلَاةِ فِيهِ فَإِنَّ صَلَاتَكُمْ مَعْرُوضَةٌ عَلَيَّ قَالَ قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ وَكَيْفَ تُعْرَضُ صَلَاتُنَا عَلَيْكَ وَقَدْ أَرِمْتَ يَقُولُونَ بَلِيتَ فَقَالَ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ حَرَّمَ عَلَى الْأَرْضِ أَجْسَادَ الْأَنْبِيَاءِ

“Prej ditëve tuaja më të mira është dita e xhuma, sepse në këtë ditë është krijuar Ademi, në këtë ditë ai ka ndërruar jetë dhe në këtë ditë do t’i fryhet surit / borisë, për të ndodhur Kijameti e ringjallja. Andaj, në ditën e xhuma, dërgoni sa më shumë salavate për mua, sepse ato më shfaqen. Shokë e tij, thanë: O i Dërguari i Allahut, si do të shfaqen ty salavatet tona, gjersa ti do të jesh i vdekur e trupi yt do të bëhet pluhur!? Pejgamberi a.s. tha: Allahu i Madhëruar ia ka ndaluar tokës që t’i tretë trupat e pejgamberëve!”[1]

Armiqtë, duke e ditur këtë gjë, tentuan që ta vjedhin trupin e bekuar të Pejgamberit a.s. në varr. Kjo ka ndodhur në vitin 557 h., nga të krishterët e Evropës përmes dy personave marokienë që u kamufluan si muslimanë të devotshëm.

Por, ç’e do që Allahu e zbuloi skenarin e tyre, përmes ëndrrës që e pa mbreti Nurud-din Muhamed Zenki, në Egjipt, që njihej për drejtësinë e devotshmërinë e tij të madhe. Ai, falte shumë namaz nafile. Një natë, pasi fali namaz nate, e pa në ëndërr Pejgamberin a.s., që bënte me gisht në drejtim të dy personave të bardhë flokëverdhë (رجلين أشْقَرَيْن) dhe kërkoi ndihmë nga mbreti: ‘Më shpëto nga këta dy persona!’

Mbreti u ngrit i trishtuar, fali dy rekate namaz dhe ra në gjum. Përsëri e pa të njëjtën ëndërr. E, kur i ndodhi edhe për herën e tretë, atëherë u ngrit e tha nuk ka hapësirë për gjum. Menjëherë e informoi ministrin e tij, Xhemaludin El-Musili dhe bashkë me 20 shoqëruesë të tjerë, natën u nisën për Medine. Me vete morën shumë pasuri e dhurata, për t’ua shpërndarë medinasve si sadakë.

Në Medinë, mbreti kërkoi që të tubohen të gjithë në shesh, i madh e i vogël, për t’ua dhuruar nga një sadaka. Qëllimi i tij ishte t’i gjejë personat, që i dëftoi Pejgamberi a.s. në ëndërr. Pasiqë nuk i gjeti, mbreti, paksa i shqetësuar, i pyeti se a ka mbetur edhe dikush tjetër pa marrë dhurata? Ata thanë jo. Mbreti, përsër insistoi, shikoni mirë mos është edhe dikush. Atëherë, thanë se janë edhe dy marokienë, por ata janë shumë të pasur, nuk kanë nevojë për asgjë, janë burra të devotshëm, banojnë pranë xhamisë së Pejgamberit a.s. Kjo e gëzoi mbretin pa masë, me shpresë se këta dy persona duhet të jenë ata, për të cilët Pejgamberi a.s. i tha në ëndërr më shpëto prej tyre. Kur i takoi, u bind se i kanë karakteristikat e njëjta.

Mbreti, me vrapë shkoi te vendi ku banonin fare afër varrit të Pejgamberit a.s. dhe gjeti se ata kishin hapur një tunelë nën tokë, nga banesa e tyre dhe gati kishin mbërri te varri i Pejgamberit a.s. Dheun e gërmuar, për çdo ditë e hidhnin në varrezat ‘el-beki’, me kamuflimin se kinse po i bëjnë vizitë varrezave. Dy personat, e pranuan fajësinë për skenarin e vjedhjes dhe treguan se janë të krishterë. Për shkak të këtij krimi në tentativë, mbreti dha udhër për likudimin e tyre. Po ashtu, urdhëroi rrethimin e varrit të Pejgamberit me plumb, duke e siguruar nga çdo mundësi eventuale për vjedhjen apo dëmtimin e tij në të ardhmen. Këtë ngjarje e citojnë shumë historiografë të jetës së Pejgamberit a.s., përfshirë dy më të njohurit, Ibën Ethiri dhe Ibn Halikani.[2]

“All-llahu të garanton mbrojtjen prej njerëzve (prej armiqve).” (El-Maide, 67)

(pjesë nga një shkrim më i gjatë, me titull: ‘Pejgamberi a.s., nuk mund të nënçmohet nga askush!’)



[1] Transmeton Ahmedi, Ebu Davudi, Nesaiu dhe Ibni Maxheh, me transmetim nga Evs bin Evs. Hadithi është sahih (i saktë). Vërtetojnë Ibni Huzejme, Ibni Hibbani, Hakimi, si dhe Albani.

[2] Shih: Islamweb, Fetva nr.51298, (verzioni elektronik), data e publikimit 20.07.2004, sipas: https://www.islamweb.net/ar/fatwa/51298/  

 

 

Tmerri shovinist në Zelandën e Re!

Shkruan: Dr. Orhan Bislimaj

Vërtet, u tmerruam nga masakra në dy xhami në Christchurch në Zelandën e re. Shumë trishtuese dhe e trishtë. Në xhami më!? Zot, mos na provo! Të menqurit thonë edhe prej të keqit marrish mësim. Shumë e saktë!

 Sipas teorisë bihejvioriste, njeriu, nuk lindet kriminel e as kanibal. Po ashtu, nuk bëhet i tillë brenda natës. Gjatë formimit të tij, rol vendimtar ka familja, ambienti kulturor, shoqëria, shkolla, shokët, politika, pra faktorët oficiel dhe jooficiel. Bile, në bazë të tyre, njerëzit dallojnë në mendime, qëndrime, sjellje, veprime, e kështu me radhë.

 Krimineli e terroristi australian Brenton Tarrant,nuk është lindur gjakpirës, ai është bërë i tillë nga faktorët ndikues e determinues. Kush e bëri atë gjakpirës, familja, shoqëria, shteti, apo të gjithë bashkërisht!? Sigurisht, ai është frymëzuar nga një ideologji e caktuar. E kjo ideologji, duket se është më shumë se islamofobi, më shumë se krishterimocentrizëm, ajo është shovinizëm antiislam apo nekroislamizëm (vdekje islamit).

 Kur’ani i Madhërishëm, e ka sanksionuar ashpër urrejtjen e tjetrit për shkak të fesë, e mos të flasim për shkak të ngjyrës, racës, gjinisë, pamjës. Kësisoji, e ka sanksionuar çdo ideologji, me bazë fetare, nacionale apo kulturore, që sendërton koncept shovinist ndaj tjetrit. Pikërisht, për këtë arsye, feja është fe, e nuk është ideologji, ndërsa nocioni “Islam”, gjuhësisht do të thotë paqe, sepse e ndalon urrejtjen e tjetrit.

 Por, përballë dhimbjes kulmore për viktimat e Zelandës së Re, e kam hallin e shtëpisë tonë. Fatkeqësisht, ndër shqiptarë, e sidomos në Kosovë, disa vetje, me fuqi politike, partiake, shtetërore, e mediatike, shpeshherë frymëzojnë aspekte shoviniste kundër Islamit e muslimanëve. Ata, këtë diskurs e kanë të përditshëm, bindje dhe mision. Organet shtetërore i tolerojnë dhe subvencionojnë, dikush këshilltar i lartë (!?), tjetri ministër, tjetri ambasador. Përtej ngjashmërisë, do të ishte shumë fatale për të ardhmen tonë, nëse frymëzimi i tyre ideologjik, është simotër me ato të terroristit Brenton Tarrant, që i kishte qëndisur në pushkën e tij, emër për emër! Së paku, këtë e vërtetuan disa komentues shqiptar me ngazëllimin e tyre për këtë masakër.

 Shoqëria njerëzore ka nevojë për paqe. E, ne, shqiptarët, kemi nevojë edhe për dashuri, mirëkuptim dhe tolerancë. Kushdo që ushqen përçarje duhet ta linçojmë bashkërisht, e jo ta ushqejmë…!

Haxhi i ndaluar dhe Covid – 19!

Dr. Orhan Bislimaj

Haxhi i ndaluar dhe Covid – 19! 

Sivjet, nuk do të ketë haxh për askë, përveç se për banorët që gjinden brenda Arabisë Saudite. Natyrisht, ndjenjë jo e mirë, por e kemi pranuar me mirëkuptim, të gjithë. Pengesat e telashet që ka shkaktuar në terren pandemia Covid-19, vërtet janë tronditëse. Ato, përngjasojnë me rrethanat e luftës reale, duke filluar nga frika, depresioni, izolimi, çakordisja e rendit social e ekonomik, karantimi i qyteteve e deri te mbyllja e kufijve në nivel të shteteve. Luftë e përtej luftës!

Është hera e dytë, brenda dy dekadave, që kosovarët nuk shkojnë në Qabe. Herën e parë, në vitin 1999, për shkak të luftës dhe tani në vitin 2020, për shkak të Covid-19. 

Nderimi i Qabes dhe haxhi i banorëve 

E mira e vetme në tërë këtë llahtari pandemike, është organizimi i haxhit për vendasit, banorët e Arabisë Saudite. E rëndësishme është që Qabeja mos të mbetet e vetmuar në këtë muaj të veçantë. Pasiqë, haxhi e ka kohën e limituar, njësoj sikurse Ramazani. Në rastin e kundërt, pra, nëse askush nuk do ta nderonte me tavaf, atëherë, do të ishte një përmbysje e përbotshme e ndërgjegjës muslimane!

Sepse, Qabja nuk është një objekt, si çdo objekt tjetër fizik. Sikurse që haxhi, nuk është vetëm një vizitë e thjeshtë në një vend. Përkundrazi, Qabja është më shumë se kaq. Ajo është shenjë e Allahut në sipërfaqën e tokës. Është amanet në duartë e të gjithë njerëzimit.

Nëse e vështrojmë historinë, do të shohim se shoqëria njerëzore, që nga antikiteti i thellë, e ka nderuar Qabenë si ‘alamet’ i Zotit në tokë edhe nëse akëcila shoqëri ka qenë idhujtare apo politeiste. Kur ka qenë në pyetje Qabeja, kanë pasur konsideratë të padiskutueshme. Njësoj, kanë vepruar edhe arabët, para ardhjes së Kur’anit. Edhe pse kanë qenë në devijim të thellë, megjithatë, Qabenë e kanë konsideruar si ‘vend’ i Zotit në sipërfaqën e tokës. Në muret e saj, vjerrnin mish të kurbanëve, si dhe i spërkatnin me gjak, me bindjen se janë duke e ushqyer Krijuesin. Në fakt, këtë konsideratë për Qabenë, ata e kanë pasur trashëgimi nga gjyshërit e stërgjyshërit, brez pas brezi.

Këtu, fillon rëndësia e çështjes. Të gjthë komentatorët e Kur’anit, kur flasin për Qabenë dhe parahistorinë e saj, insistojnë në një prejardhje qiellore të saj. Madje, asnjë prej tyre nuk e konteston. Dhe, vetëm si e tillë, ajo e ka nderuar, jo vetëm Mekën, por njerëzimin në përgjithësi.

Ideja është që ne, ta kuptojmë relacionin qiellor të Qabesë. Kur e kuptojmë këtë relacion, atëherë arrijmë ta përjetojmë madhështinë e saj edhe nga distanca, apo edhe kur nuk mund të udhëtojmë deri tek ajo, sikurse sivjet. Sepse, Qabja ka vlerë e rëndësi të përbotshme e të përhershme, e jo vetëm gjatë haxhit. 

Prejardhja qiellore e Qabesë 

Dijetarët islamë, sa herë flasin për Qabenë, i referohen ajetit të mëposhtëm, që dëshmon se ajo është shtëpia e parë në sipërfaqën e tokës.

إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبَارَكًا وَهُدًى لِّلْعَالَمِينَ ﴿٩٦

“Shtëpia (xhamia) e parë e ndërtuar për njerëz, është ajo në Bekë (Mekë), është e bekuar dhe udhërrëfyese për mbarë njerëzimin.” (El-Maide, 96).

Përveç se është shtëpia e parë, Allahu po thotë se është e dobishme dhe udhërrëfyese për mbarë njerëzimin. Ne, sado që mund t’i zbërthejmë këto vlerësime prej Allahut, megjithatë, nuk mund t’i perceptojmë dot të gjitha detajet. Por, në mos agjë tjetër, këto dy veti që Allahu i ka përmendur për Qabenë, duhet t’i ketë si pretendim secili njeri, në përmasa jetësore. Madje, edhe vetë rituali i haxhit i promovon ato.

Pra, njeriu, së pari, duhet të jetë i dobishëm si individ, e pastaj, duke qenë i tillë, mund të jetë edhe përçues i udhëzimeve të Allahut, në sipërfaqen e tokës. E, nuk mund të jetë e kundërta, nuk mund të japë dije, ai që nuk ka dije, apo të japë moral ai që nuk ka moral. Këtë frymëzim, më së miri e kuptojnë ata që shkojnë në haxh. Në momentin e parë që njeriu e sheh Qabenë, menjëherë, sikur i kujtohet xhenneti. Apo, në ato çaste, njeriut i duket sikur ka dalë në një botë tjetër, jashtë fenomenales. Pra, i kujtohet diçka, që është hyjnore e jo njerëzore.

Për këtë qasje pozitive, njeriu ka shumë nevojë. Vetë imazhi i saj magjepsës, është udhërrëfyes për të gjithë zemrat e njerëzve. Fundja, kjo është empirike dhe e dëshmueshme. Sepse, në rastin e kundërtën, njerëzit, nuk do të shpenzonin shuma marramendëse, sa për ta kryer një vizitë të thjeshtë. Përkundrazi, këtë e bëjnë, në rastin e parë që u jepet mundësia, ngase madhështia e Qabesë është përtej tokësorës. Ajo, i flet shpirtit me gjuhën e vet. E gjuhën e saj e kupton shpirti, ashtu sikurse që etja jonë e konfirmon ekzistimin e ujit, apo, ashtu siç i duam vetitë e mira, edhe nëse nuk i kemi shijuar asnjëherë. Për shembull, dikush mund të mos japë asnjëherë sadaka, por e do bujarinë ndaj tjerëve. Kjo do të thotë se narracioni i Qabesë, i tavafit dhe haxhit, është nevojë e natyrshme e vetë njeriut, në përmasa ontologjike.

Prandaj, pas haxhit, të gjithë haxhinjtë, kthehen me pikëpamje të shëndosha për jetën, punën, familjen dhe shoqërinë në përgjithësi. Rrënjët e këtij frymëzimi, burojnë pikërisht tek ana qiellore e Qabesë.

Sipas transmetimeve që sjellin dijetarët islamë, Qabenë, për herën e parë e kanë ndërtuar melaikët. Por, para se të flasim për këtë, është me rëndësi të theksojmë se vendi i Qabesë, ka qenë i shenjëzuar apo rezervuar, që nga koha e krijimit të qiejve e tokës, pra përpara ndërtimit të Qabesë, siç do të flasim pak më poshtë. Disa komentatorë të Kur’anit, si Ismail Hakiu, (v. 1127), Begaviju (v. 516 h.), Zemahsheriu (v. 538 h.), Kurtubiu (v. 671 h) e të tjerë, ofrojnë të dhëna interesante për prejardhjen e Qabesë.

Sipas tyre, historia e Qabesë ka lidhshmëri me Bejtu’l Ma’murin. Allahu e ka vendosur nën Arsh, një shtëpi, që quhet ‘Bejtul Ma’mur’ dhe i ka urdhëruar melaikët që të bëjnë tavaf rreth saj, në shenjë madhërimi të Allahut. Dhe, kur e zbriti Ademin a.s. në tokë, ky i fundit u ankua, e Allahu ia lëshoi prej qiellit Bejtu’l Mamurin në vendin aktual të Qabesë, i tëri i dekoruar me xhevahirë nga xhenneti, që i kishte dy dyerë prej smeraldi (gurë i çmuar me ngjyrë të gjelbër të ëmbël e të tejdukshme), nga ana lindore dhe perëndimore. Zoti i tha Ademit a.s.: “Ta zbrita ty këtë shtëpi, që të bëhet tavaf rreth saj, ashtu siç bëhet tavaf rreth Arshit Tim dhe që të falen aty, ashtu siç falen tek Arshi Im!” Pastaj ia zbriti gurin e zi (el-haxherul esved), i cili ishte i bardh, por u nxi nga prekjet e ndyta në periudhat e injorancës. Ademi a.s., nga India u nis drejt Qabesë, në këmbë, kurse një melek ia ka treguar rrugën dhe e ka udhëzuar për të kryer haxhin sipas rregullave të tij. Pasi e kreu, melaikët e takuan dhe i thanë: “Qoftë i pranuar (me bereqet) haxhi yt, o Adem, ne e kemi vizituar këtë shtëpi, dy mijë vjet para teje!” Ibni Abbasi r.a. thotë: Ademi e ka bërë haxhin dyzet herë nga India në Mekë duke ecur këmbë. Kështu, vazhdoi tavafi rreth Qabesë nga Ademi a.s. dhe ata që kanë ardhur pas tij, deri në ndodhjen e përmbytjes së përgjithshme (tufanit) në kohën e hazreti Nuhit a.s. Kur ndodhi përmbytja, Allahu e mbarti Qabenë në qiellin e katër dhe ajo është Bejtu’l Mamuri, ndërsa Xhibrili e strehoi ‘haxheru’l esvedin’, në kodrën Ebi Kubejs.[1] 

Lidhja në mes Qabesë dhe ‘Bejtu’l Mamurit’ 

Pas përmbytjes së përgjithshme (tufanit), vendi i Qabesë pati mbetur zbrazur. Kështu, Allahu e urdhëroi hazreti Ibrahimin a.s., i cili e rindërtoi Qaben në të njëjtin vend ku ka qenë më herët. Me rastin e fillimit të punës, Allahu e dërgoi kryemelekun Xhibrilin a.s. i cili ia tregoi Ibrahimit a.s., vendin e Qabesë, vendin e themeleve dhe dimensionet e sakta, përmes hijezimit në lokacionin actual, duke e porositur që të mos e zmadhojë apo zvogëlojë dimenzionet e saj. Ajo, u ndërtua në përmasa të njëjta me Bejtu’l Ma’murin.

Ibni Abbasi thotë: Qabeja është ndërtuar nga materiali i pesë kodrave: Turi Sina, Turi Zejten, Lubnan, Xhudij, kurse themelet janë nga kodra Hira në Mekkë. Kur arriti puna te guri i zi, Ibrahimi a.s. i tha Ismailit, ma sill një gur, që njerëzit e njohin si më të mirë. Ismaili ia solli një të mirë, por Ibrahimi a.s. i tha, ma sill një tjetër. Ismaili, filloi të gjurmojë një tjetër, por me atë rast kodra Ebi Kubejs, kumtoi: O Ibrahim, unë e kam një të tillë, e Ibrahimi a.s. e mori gurin ‘haxheru’l esved’, që e kishte strehuar meleku Xhibril a.s. dhe e vendosi në vendin e caktuar. Ka mendime që thonë se gurin e zi, e ka sjellur Xhibrili prej qiellit. Kështu që, urdhërdhënës për ndërtimin e Qabesë është Allahu, arkitekt është Xhibrili a.s., mjeshtër i ndërtimit është Ibrahimi a.s., ndërsa punëtor – shërbyes i materialit ndërtimor, është Ismaili a.s.[2]

Prandaj, Qabeja, përveçse është urë lidhëse në mes tokës e qiellit, në anën tjetër, ajo është pikë kulmore në sipërfaqën e tokës, që përbashkon katër anët e globit. Kjo, manifestohet gjatë haxhit dhe umres, por manifestohet edhe çdo ditë gjatë namazit, ku secili besimtar, drejtohet në drejtim të saj. Këto veçori, i gjejmë në ajetin në vijim, ku Allahu ka thënë në Kur’an:

جَعَلَ اللَّـهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ قِيَامًا لِّلنَّاسِ

“All-llahu e bëri Qaben, shtëpinë e shenjtë, epiqendër për njerëzit…” (El-Maide, 97).

Në këtë ajet, kemi dy urtësi kryesore:

Urtësia e parë, ka të bëjë me ‘shenjtërinë’ e Qabesë (El-Bejtu’l Haram). Në disa vende të tjera, Allahu e ka quajtur “Mesxhidu-l harami’ – Xhamia e shenjtë. Domethënë, I Madhi Zot, e ka vlerësuar Qabenë, si vend i veçantë në sipërfaqën e tokës. Ajo, nuk krahasohet as me xhaminë e Pejgamberit a.s. në Medinë, e as me Mesxhidu’l Aksanë në Jerusalem. Po ashtu, nuk krahasohet me asnjë vend tjetër në botë, çfarëdo qoftë ai vend, i heronjëve apo ngjarjeve të rëndësishme historike.

Për më shumë, këtë veçanti, Qabeja nuk e ka rifituar në ndërkohë, por e ka pasur që nga zënafilla e gjithësisë. Këtë e vërteton Pejgamberi a.s., në hadithin e mëposhtëm, ku thotë:

ان الله تعالى حرم مكة يوم خلق السموات والارض

“Allahu e bëri të shenjtë Mekkën (Qabenë), në ditën kur i krijoi qiejtë e tokën”(Transmeton Muslimi).

Për këtë arsye, Qabeja i ka mbijetuar të gjitha furtunave të historisë dhe tendencave të armiqëve. Allahu e ka mbrojtur dhe nuk ka pasur fuqi njerëzore që ka mundur ta dëmtojë apo shkatërrojë. Kur’ani e përmend disfatën e pronarit të elefantit, i cili ishte nisur në drejtim të saj, me një ushtri të fuqishme, për ta rrënuar. Kjo ngjarje tregohet në kaptinën ‘El-Fil’. Por, Allahu e shkatërroi atë ushtri nëpërmjet zogjëve. Ngjarja ka ndodhur në vitin e lindjes së Pejgamberit a.s., 571.

Urtësia e dytë, ka të bëjë me Qaben si epiqendër e njerëzimit (kijamen lin-nasi). Ulematë thonë se Qabeja është epiqendër, si për çështjet e fesë, ashtu edhe të jetës në përgjithësi. Sa i përket aspekteve të fesë, dihet, aty ka filluar të zbresë Kur’ani dhe prej aty ka dalur Muhamedi a.s., që janë bazamenti i fesë Islame.

Ndërsa, sa i përket atyre të jetës, dijetarët citojnë se njerëzit kanë dobi, qoftë duke bërë tavaf rreth saj, qoftë duke iu lutur Allahut për mirësi të dynjasë dhe ahiretit. Në këtë kuptim ishte edhe lutja e Ibrahimit a.s., me rastin e ngirtjes së themeleve të Qabesë: “Zoti im, bëje këtë një qytet sigurie dhe banorët e tij, që besuan All-llahun dhe jetën tjetër, furnizoj me lloje të frutave!” (El-Bekare, 126). Allahu e pranoi lutjen e tij dhe pas kësaj lutje, ky vend u begatua me ujë e fruta, gjersa më parë ishte shkretëtirë.

Edhe më tej, Qabja, si vend i shenjtë, i përbashkon të gjithë muslimanët, pavarësisht ngjyrave, racave, etnive, kombësive, gjuhëve, gjinive, etj.. Muslimanët, edhe pse kanë dallime, ata janë unikë rreth Qabesë. E kjo do të thotë se vetë Qabja i mban muslimanët në idealet e tyre islame dhe është pritë kundër pavarësimeve apo mëvetësimeve ideologjike fetare, ashtu siç është edhe vetë emri Islam. Pa dyshim, kjo është një mirësi e madhe, në nivel të njerëzimit. 

‘Haxhi’ në mungesë dhe ‘hakku-l jekin’! 

Le t’i kthehemi përsëri çështjes, atje ku e nisëm në fillim, pra te haxhi i ndaluar. Pavarësisht rrethanave, Qabja mbetet Qabe. Ajo, mbetet unikate, për të gjithë muslimanët, e jo vetëm për ata që kanë mundësi udhëtimi deri tek ajo. Fundja, edhe viteve të kaluara, nuk kanë mundur të shkojnë të gjithë njerëzit. Prandaj, të gjithë besimtarët, mbi të gjitha duhet të kultivojnë një përjetim të thellë ndaj saj, akoma pa shkuar deri tek ajo. Feja Islame i kushton shumë rëndësi përjetimit të normave fetare se sa kryerjes teknike të tyre apo besimit rutinë.

Për shembull, dijetarët, kur flasin për namazin, rëndësinë e tij e përkufizojnë me një idiomë të shkurtër: ‘Namazi është miraxh i besimtarit’ (الصلاة معراج المؤمن). Që do të thotë, gjersa Pejgamberi a.s. e ka kryer miraxhin me trup e shpirt, besimtarët e përjetojnë atë, përmes namazit, si një produkt i atij udhëtimit qiellor. Apo, ajo idioma për vlerën e xhamisë së Gazi Mehmet Pashës në Prizren, që figuron në rrasën e mbishkrimit në hyrje të saj: “Allahu e ka bërë Qabe për të varfërit” (جدد الله كعبة الفقراء). Pavarësisht, se këto shkronja kanë edhe vlera numerike, megjithatë, simbolika kthehet tek përjetimi i namazit në këtë xhami, si xhami kryesore për Prizrenin, ashtu sikurse që Qabja është e tillë për gjithë botën.

Pra, ideja e gjithë kësaj është tek përjetimi i Qabesë, si një shenjë e Allahut në tokë. Ajo përjetohet si e tillë, sepse, dashuria ndaj saj, ngjizet ne konceptin e imanit në Zot. E besimi i sinqertë, e bën njeriun ta përjetojë një vlerë fetare, akoma pa e pa apo pa e shijuar. Këtij përjetimi, akaidologët i thonë ‘hakku’l jekini’ – bindja e patundshme. Zemra, kur e arrinë këtë bindje, për një çështje apo ekzistencë, ajo fare nuk ndryshon edhe kur e sheh me sy atë çështje apo ekzistencë. Për shembull, besimtarët e besojnë ahiretin edhe pse nuk e kanë pa me sy. Por, edhe kur do ta shohim me sy, bindja e tyre është e njejtë, pa pasur nevojë për përplotësim. Që do të thotë se, ‘hakku’l jekini’ e identifikon rezultatin, ndërsa ‘shikimi’ konsiston detajet apo mënyrën e rezultatit.

Në këtë kuptim ka qenë kërkesa e Ibrahimit a.s., kur kërkoi prej Allahut, që t’i tregojë se si i ngjall të vdekurit (shih: El-Bekare, 260). Ai, nuk kishte fare dilemë, por nga kurreshtja dëshironte ta dinte mënyrën. Ashtu edhe ne, duhet ta përjetojmë në plotëni madhështinë e Qabesë, si një shenjë e Zotit në sipërfaqen e tokës, akoma pa e parë. Ndërsa, kur arrijmë të shkojmë e ta shohim, atëherë, kjo përbën bashkëdyzimin në mes bindjes mbi bazën e dijes dhe bindjes mbi bazën e të shikuarit konkret, e që përbën përmbylljen kulmore.

Fare në fund, e lusim Allahun e Madhërishëm, që ta largojë pandeminë Covid-19 nga shoqëria jonë dhe të kthehet normaliteti i jetës. Ndërsa, ata që u penguan sivjet, inshallah Zoti ua bën nasib që të shkojnë në Qabe, vitin e ardhshëm.

 

(Punim i botuar në ‘Dituria Islame’, nr. 356, revistë shkencore, fetare, kulturore, mujore)

 



[1] Shih: Ismail Hakiu, (v.1127), ‘Ruhu’l bejan fi tefsiri’l Kur’an’, El-Begavij, ‘Mealimut-tenzil’, Ez-Zemahsherij, El-Kesh-shaf; El-Kurtubij Xhamiu liahkami’l Kur’an, (verzioni elektronik), komentimi i ajetit El-Bekare, 127 dhe Ali Imra, 96, sipas www.altafsir.com, data e citimit:22.07.2020.

[2] Shih: Po aty.

Ndalimi i casinove dhe rimbursimi!

 

 

Shkruan: Dr. Orhan Bislimaj

“Çka nuk e kap mendja, mos e lyp n’qitap, po edhe çka e thotë qitapi, veç që lodhesh, ndryshe nuk është”. Kështu thotë populli! Kur’ani, ndalon rreptësisht casinon, kumarin, bixhozin, fallin, etj, duke lajmëruar se janë tipare të njerëzve të ‘ngurtë’, që nuk jetojnë për të jetuar, por për t’u ushqyer.

Karen Amstrong, gjersa përshkruan vetitë çnjerëzore të shoqërive primitive, në anë tjetër, nga këndi i prespektivës sociale, i përshkruan me konsideratë përpjekjet madhore të Muhamedit a.s., në vetëdijësimin e njerëzve kundër dukurive të tilla negative. Fatmirësisht, sot të gjithë e dijmë se këto lojëra janë fatkeqe. Por, besoj se e kemi ditur edhe kur i kemi hapur.

Është gjunah prej Zotit, që shteti të luajë me fatin e qytetarit, në emër të një takse të përgjakur. Popullit, nuk i vije shpirti te hunda, badihava. As, nuk e lëshon atdheun prej qejfit!? Si pasojë e këtyre veprimtarive bankrotuese, shumë djemë e vajza kanë përjetuar fat tragjik, shumë prindër ‘kanë mbetur’ pa fëmijë. Fronti kundër të këqijave nuk iu takon vetëm imamëve, por të gjithë anëtarëve të shoqërisë, pa dallime.

Ky vendim për ndalimin e lojërave fatzeza, përtej obligimit, sa do pak, është një rimbursim i vlerave identitare. Është një lloj kursimi nga të këqijat shtetërore shkatërrimtare, e teoritë elitare mbi profitin thonë se, nuk fitohet duke fituar, por duke kursyer…! (O.B.)

Kryesia e BIRK - ut

Lajme – Bashkësia Islame e Kosovës

Webfaqja zyrtare e Bashkësisë Islame Lajme – Bashkësia Islame e Kosovës
  • Shoqata Humanitare Bamirëse “Bereqeti”, dega në Drenas, ka dhuruar zhvilluar aksion humanitarë gjatë tri ditëve të fundit duke dhuruar 670 jorganë, 670 jastëk si dhe 30 batanije për familjet në nevojë që jetojnë me asistencë sociale.Donacioni i kompanisë “Tonitex” së bashku me donatorë të tjerë kanë arritur që përmes “Bereqetit” në Drenas të ndihmojnë këto …

KBI Prizren

Njoftime

Kur`an, Tefsir, Akaid, Fikh, Hadith, Histori Islame, Fetva të ndryshme, Video - Ligjërata ...

Në facebook

Tanzil.net

Librat

Mp3quran.net

Sa janë online

Kemi 10 miq dhe s'ka antarë në linjë